Абдуқадир дамолламниң һәсрити: йеңи мәктәпниң тақилиши вә қәшқәрдики еғир тиниқлар (10)

Мухбиримиз қутлан
2021-04-27
Share
Абдуқадир дамолламниң һәсрити: йеңи мәктәпниң тақилиши вә қәшқәрдики еғир тиниқлар (10) 20-Әсирниң башлиридики қәшқәр шәһириниң йирақтин көрүнүши.
Public Domain

1911-Йилиниң ахири алмута вә ғулҗа йоли арқилиқ вәтәнгә қайтип кәлгән абдуқадир дамоллам ташқий дунядики өзгиришләрдин алған күчлүк илһами билән 1912-йилиниң башлирида қәшқәрдә тунҗи усули җәдид мәктипи ачиду. Һалбуки, шунчә зор тиришчанлиқ вә еғир бәдәлләр билән ечилған бу мәктәп иккинчи йилиға бармайла тақилип қалиду. Бу һәқтә пикир баян қилған түркийә игәй университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори алимҗан инайәт әпәнди бу йилларда уйғур җәмийитиниң техичә бу хил йеңилиқларға тәйяр әмәсликини, наданлиқ вә җаһаләт туманлириниң техичә вәтән асминидин кәтмигәнликини, буниңға қәшқәрдики әң мәшһур бай һесабланған өмәр ахунбайниң йеңилиққа вә иҗтимаий ислаһатқа тутқан сәлбий позитсийәсиниң мисал болалайдиғанлиқини алаһидә тәкитләйду.

Бир милләтниң тәрәққият тарихида учрайдиған қийинчилиқлири вә тосалғулуқлири бир тәрәптин шу милләтниң ичкий қисмидики мәнпәәт тоқунушлиридин кәлсә, йәнә бир тәрәптин ташқий тәсирләрму бәлгилик дәриҗидә рол ойнайду. Америкадики яш уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәндиниң қаришичә, абдуқадир дамолламниң қәшқәрдә ачқан тунҗи усули җәдид мәктипиниң тақилип қелишиға қәшқәрниң әйни вақиттики мәвҗут шараити, йәни йоқири тәбиқидики бир қисим җаһил байлар билән мутиәссип өлималар қатлимидин келиватқан күчлүк бесим сәвәб болған болса, йәнә бир тәрәптин шәрқий түркистанниң мустәмликә қисмитиму буни бәлгилигән икән.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди 1910-йиллардики қәшқәрниң сиясий, иқтисадий, иҗтимаий вә мәдәнийәт муһитида ахунбайлар җәмәтидин болған өмәрбайниң интайин күчлүк тәсиргә игә бир шәхс икәнликини тилға алиду. У татар мухбири ноширван яушефниң шу дәврләрдә шәрқий түркистанниң һаяти һәққидә татар мәтбуатлирида көплигән хәвәр вә мақалиләрни елан қилғанлиқини, бу мәнбәләргә көрә қәшқәрлиқ өмәрбайниң милитарист яң зеңшинға сунған чеқими сәвәблик қәшқәрдики усули җәдид мәктипиниң тақалғанлиқини илгири сүриду.

Тـаран уйғур әпәнди бу мәзгилләрдә қәшқәр атмосферасини қаплиған җаһаләт туманлиридин башқа йәнә зәиплишип ахириқи тиниқи қалған мәнчиң сулалилисиниң мустәбит һөкүмранлиқи, шундақла ичкий хитайда шинхәй инқилаби йүз берип, хитай җумһурийити җакарланған болсиму, әмма шәрқий түркистанда һечқандақ бир өзгиришниң болмиғанлиқидәк мәвҗут шараитниму нәзәргә елишниң зөрүрийитини тилға алиду.

Дәрвәқә, татар мухбири ноширван яушефниң шу мәзгилләрдә шәрқий түркистанда туруп "шура", "вақит" қатарлиқ ортақ түркий тилидики мәтбуатларда елан қилған хәвәр-мақалилири бизни бу һәқтики биринчи қол учурлар билән тәминләйду. Болупму ноширван яушефниң шу мәзгилләрдә елан қилған "кашғәр нәшир маарип җәмийити" намлиқ мақалисидә қәшқәрдә ечилған усули җәдид мәктипиниң қандақ сәвәбләр билән тақалғанлиқи һәққидә тәпсилий учурлар берилиду.

Униңдин башқа абдуқадир дамолламниң өзиму шу йилларда "шура" журнилида "баяний һәқиқәт" намлиқ мақалә елан қилип, қәшқәрдики мәвҗут шараит, йеңичә мәктәпләрниң немә сәвәбтин тақалғанлиқи вә буниңдики түпки амиллар һәққидә чүшәнчә бериду.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди бу темида аңлармәнләргә муну тәвсийәни тәқдим қилди: "абдуқадир дамолламниң әйнәи вақитта қанчилик еғир тосқунлуқларға дуч кәлгәнликини чүшиниш үчүн қериндашларға ноширван яушефниң ‹алтәшәһәр мәктуплири' намлиқ китабини әстайидил оқуп чиқишини тәвсийә қилимән. Бу китаб шәрқий түркистанниң 1910-йиллардики сотсйологийәлик қурулмиси вә уйғур җәмийитиниң писихологийәлик асасини чүшиништә интайин муһим мәнбәдур."

Таран уйғур әпәндиниң тәкитлишичә, абдуқадир дамоллам өзиниң "шура" журнилида елан қилған "баяний һәқиқәт" намлиқ мақалисидә қәшқәрниң әйни вақиттики шараитиниң қанчилик қийинлиқини, усули җәдид метудиға қарши кишиләрниң интайин көпликини, өзиниң амалсиз усули җәдид метудида оқутуштин ваз кечип, усули қәдимгә қайтип кәлгинидә андин бәрбат болған иззәт-абройиниң әслигә кәлгәнликини тилға алғанлиқини тәкитләйду.

Һалбуки, абдуқадир дамолламниң "шура" журнилида бәргән бу чүшәндүрүшлири әйни вақиттики җәдидчиләр арисида бир мәйдан бәс-муназирә қозғайду. Таран уйғур әпәндиниң әскәртишичә, шу мәзгилләрдә яш татар мухбири ноширван яушеф болсун вә яки йәттәсудики уйғур җәдидчилиридин нәзәрхоҗа абдсәмәт оғли болсун, абдуқадир дамолламниң бу ишта бәл қоювәтмәсликини, усули җәдид метудини қәтий давамлаштурушини вә қәшқәрдин ибарәт бу қәдимий мәдәнийәт мәркизидә йеңи маарипчилиқниң мәшилини егиз көтүрүшини үмид қилидиғанлиқини билдүриду.

(Давами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт