Abduqadir damollamning hesriti: yéngi mektepning taqilishi we qeshqerdiki éghir tiniqlar (10)

Muxbirimiz qutlan
2021-04-27
Share
Abduqadir damollamning hesriti: yéngi mektepning taqilishi we qeshqerdiki éghir tiniqlar (10) 20-Esirning bashliridiki qeshqer shehirining yiraqtin körünüshi.
Public Domain

1911-Yilining axiri almuta we ghulja yoli arqiliq weten'ge qaytip kelgen abduqadir damollam tashqiy dunyadiki özgirishlerdin alghan küchlük ilhami bilen 1912-yilining bashlirida qeshqerde tunji usuli jedid mektipi achidu. Halbuki, shunche zor tirishchanliq we éghir bedeller bilen échilghan bu mektep ikkinchi yiligha barmayla taqilip qalidu. Bu heqte pikir bayan qilghan türkiye igey uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori alimjan inayet ependi bu yillarda Uyghur jem'iyitining téxiche bu xil yéngiliqlargha teyyar emeslikini, nadanliq we jahalet tumanlirining téxiche weten asminidin ketmigenlikini, buninggha qeshqerdiki eng meshhur bay hésablan'ghan ömer axunbayning yéngiliqqa we ijtima'iy islahatqa tutqan selbiy pozitsiyesining misal bolalaydighanliqini alahide tekitleydu.

Bir milletning tereqqiyat tarixida uchraydighan qiyinchiliqliri we tosalghuluqliri bir tereptin shu milletning ichkiy qismidiki menpe'et toqunushliridin kelse, yene bir tereptin tashqiy tesirlermu belgilik derijide rol oynaydu. Amérikadiki yash Uyghur bilim ademliridin taran Uyghur ependining qarishiche, abduqadir damollamning qeshqerde achqan tunji usuli jedid mektipining taqilip qélishigha qeshqerning eyni waqittiki mewjut shara'iti, yeni yoqiri tebiqidiki bir qisim jahil baylar bilen muti'essip ölimalar qatlimidin kéliwatqan küchlük bésim seweb bolghan bolsa, yene bir tereptin sherqiy türkistanning mustemlike qismitimu buni belgiligen iken.

Proféssor alimjan inayet ependi 1910-yillardiki qeshqerning siyasiy, iqtisadiy, ijtima'iy we medeniyet muhitida axunbaylar jemetidin bolghan ömerbayning intayin küchlük tesirge ige bir shexs ikenlikini tilgha alidu. U tatar muxbiri noshirwan ya'ushéfning shu dewrlerde sherqiy türkistanning hayati heqqide tatar metbu'atlirida köpligen xewer we maqalilerni élan qilghanliqini, bu menbelerge köre qeshqerliq ömerbayning militarist yang zéngshin'gha sun'ghan chéqimi seweblik qeshqerdiki usuli jedid mektipining taqalghanliqini ilgiri süridu.

Tـaran Uyghur ependi bu mezgillerde qeshqer atmosférasini qaplighan jahalet tumanliridin bashqa yene ze'ipliship axiriqi tiniqi qalghan menching sulalilisining mustebit hökümranliqi, shundaqla ichkiy xitayda shinxey inqilabi yüz bérip, xitay jumhuriyiti jakarlan'ghan bolsimu, emma sherqiy türkistanda héchqandaq bir özgirishning bolmighanliqidek mewjut shara'itnimu nezerge élishning zörüriyitini tilgha alidu.

Derweqe, tatar muxbiri noshirwan ya'ushéfning shu mezgillerde sherqiy türkistanda turup "Shura", "Waqit" qatarliq ortaq türkiy tilidiki metbu'atlarda élan qilghan xewer-maqaliliri bizni bu heqtiki birinchi qol uchurlar bilen teminleydu. Bolupmu noshirwan ya'ushéfning shu mezgillerde élan qilghan "Kashgher neshir ma'arip jem'iyiti" namliq maqaliside qeshqerde échilghan usuli jedid mektipining qandaq sewebler bilen taqalghanliqi heqqide tepsiliy uchurlar bérilidu.

Uningdin bashqa abduqadir damollamning özimu shu yillarda "Shura" zhurnilida "Bayaniy heqiqet" namliq maqale élan qilip, qeshqerdiki mewjut shara'it, yéngiche mekteplerning néme sewebtin taqalghanliqi we buningdiki tüpki amillar heqqide chüshenche béridu.

Proféssor alimjan inayet ependi bu témida anglarmenlerge munu tewsiyeni teqdim qildi: "Abduqadir damollamning eyne'i waqitta qanchilik éghir tosqunluqlargha duch kelgenlikini chüshinish üchün qérindashlargha noshirwan ya'ushéfning 'altesheher mektupliri' namliq kitabini estayidil oqup chiqishini tewsiye qilimen. Bu kitab sherqiy türkistanning 1910-yillardiki sotsyologiyelik qurulmisi we Uyghur jem'iyitining pisixologiyelik asasini chüshinishte intayin muhim menbedur."

Taran Uyghur ependining tekitlishiche, abduqadir damollam özining "Shura" zhurnilida élan qilghan "Bayaniy heqiqet" namliq maqaliside qeshqerning eyni waqittiki shara'itining qanchilik qiyinliqini, usuli jedid métudigha qarshi kishilerning intayin köplikini, özining amalsiz usuli jedid métudida oqutushtin waz kéchip, usuli qedimge qaytip kelginide andin berbat bolghan izzet-abroyining eslige kelgenlikini tilgha alghanliqini tekitleydu.

Halbuki, abduqadir damollamning "Shura" zhurnilida bergen bu chüshendürüshliri eyni waqittiki jedidchiler arisida bir meydan bes-munazire qozghaydu. Taran Uyghur ependining eskertishiche, shu mezgillerde yash tatar muxbiri noshirwan ya'ushéf bolsun we yaki yettesudiki Uyghur jedidchiliridin nezerxoja abdsemet oghli bolsun, abduqadir damollamning bu ishta bel qoyuwetmeslikini, usuli jedid métudini qet'iy dawamlashturushini we qeshqerdin ibaret bu qedimiy medeniyet merkizide yéngi ma'aripchiliqning mesh'ilini égiz kötürüshini ümid qilidighanliqini bildüridu.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet