Abduqadir damollam: "Nadanliq we tebriqchiliq milletning xar hem zebunluqta qélishining tüp sewebidur" (12)

Muxbirimiz qutlan
2021-06-01
Share
Abduqadir damollam: 1914-Yili bahawudun musabayning yardimi bilen atushta qurulghan "Darilmu'ellimin ittihad" mektipi. Türkiyelik ehmed kamal bu mektepning tunji mudiri bolghan.
Social Media

1914-Yilining bahar peslide istanbuldin qeshqerge yétip kelgen bir karwanning mubarek qedimi uzun mezgil buruxtumluqta qalghan bu tupraq üchün oyghinish signali chalghan idi. Bu karwanda "Ittihad we tereqqiy" teshkilati teripidin sherqiy türkistan'gha ewetilgen yash türk oqutquchi hebibzade ehmed kamal, aka-uka musabaylarning ana bölek qérindishi obulhesen musabay we istanbulda uzun mezgil oqughan qadir ependi qatarliq bir top Uyghur oqughuchilar bar idi. Ularning yétip kélishi bilen qeshqer we uning etrapidiki jaylarning ijtima'iy we medeniyet keypiyati birdinla janlinip kétidu. Yash türk oqutquchi ehmed kamal bahawudun musabayning hamiyliq qilishi bilen atushta "Darilmu'ellimin ittihad" namliq oqutquchi yétishtürüsh mektipi achidu. Arqidinla qeshqer shehiride "Kashgher neshir-ma'arip jem'iyiti" yaki "Xeyriye jem'iyiti" namida bash jem'iyet, bashqa jaylarda bu jem'iyetning shöbiliri qurulidu. Yéngi ma'aripchiliq, ijtima'iy islahat we milliy oyghinish sadaliri uzun mezgil mehkumluq we jahalette qalghan bu ezim tupraqning atmosférasini qaplaydu. Abduqadir damollam, qutluq haji shewqiy, eli haji qatarliq bir top ot yürek serxillar bu qétimliq yéngi ma'aripchiliq herikitining eng küchlük qollighuchilirigha aylinidu.

Halbuki, bu oyghinish uzun'gha barmaydu. Amérikadiki yash Uyghur bilim ademliridin taran Uyghur ependining sözi bilen éytqanda, "Qeshqer we uning etrapidiki jaylarda meydan'gha kelgen mir mehellik tereqqiyat we islahat hawasi qeshqerdiki bir qisim mepe'etperes baylar we jahil ölimalar qatlimining küchlük tosqunluqigha duch kélidu".

Ehmed kamalning "Chin türkistan yolliridiki untulmighan xatiriler" namliq eslimisige qarighanda, ömer axunbay bilen sélim damolla bashchiliqidiki jahil küchler qeshqerde meydan'gha kelgen bu qétimliq yéngi ma'aripchiliq herikitini ikki nuqtidin qarilashqa urunidu: ular bir tereptin yéngi ma'arip herikitini "Din'gha qarshi heriket" dep xelqqe tetür teshwiq qilsa, yene bir tereptin xitay da'irilirige erz sunup: "Bu heriket istiqlaliyetni meqset qilidu" dep chéqim qilidu. Taran Uyghur ependimu ziyaritimiz dawamida bu nuqtini alahide tekitleydu.

Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori alimjan inayet ependi 1914-yilidin 1915-yillar ariliqidiki qeshqer weziyitini chüshinishte ehmed kamalning ""Chin türkistan yolliridiki untulmighan xatiriler" namliq eslimisi bilen adil hékmet beyning "Asiyada besh türk" namliq eslimisining intayin muhim menbe ikenlikini tekitleydu. U yoqiriqi menbelerge asaslinip, ehmed kamal achqan mektepning taqilishida ömer bayning chéqimchiliqidin sirt, qeshqerdiki rusiye we en'giliye konsulxaniliriningmu qoli barliqini eskertip ötidu.

Shundaq qilip, militarist yang zéngshinning buyruqi, qeshqer dotiyining hiyle-neyringi bilen qeshqer we atushtiki yéngi mektepler péchetlinip, ehmed kamal hepsige élinidu. Emma bahawudun musabay, abduqadir damollam we bashqa milletsöyer serxillar pütün küchi bilen bu qétimliq yéngi ma'aripchiliq herikitining méwilirini qoghdap qélishqa tirishidu. Taran Uyghur ependi bu heqtiki bayanlirida bahawudun musabayning ehmed kamal birinchi qétim hepsige élin'ghanda, qeshqerdiki xitay saqchi bashliqi bilen körüshkenliki we öz namidin kapaletname yézip bérip, ehmed kamalni hepsidin qutuldurup chiqqanliqini tekitleydu.

Halbuki, uzun ötmeyla ehmed kamal ikkinchi qétim hepsige élinip, militarist yang zéngshinning buyruqi bilen ürümchige yalap élip bérilidu. Proféssor alimjan inayet ependining ilgiri sürüshiche, ehmed kamal ürümchidiki hepside "Yéngi hayat" namliq gézit chiqiridu. Kéyinche bu ish pash bolup qélip, ehmed kamal xitay ölkilirige yolgha sélinidu. U kéyiche shangxey arqiliq hamburgqa, u yerdin 1920-yili istanbulgha qaytip baridu.

Proféssor alimjan inayetning tekitlishiche, aka-uka musabaylar bilen abduqadir damollam bashchiliqidiki yerlik serxillar istanbuldiki "Teshkilati mexsuse" teripidin 1914-yilining yaz aylirida sherqiy türkistan'gha ewetilgen adil hékmet bey qatarliq besh neper türk xadim bilenmu intayin yéqin munasiwet ornatqan. Ularning ortaq tirishchanliqi arqisida shu yillarda qeshqer we uning etrapidiki jaylarda xéli zor derijide milliy oyghinish menzirisi barliqqa kelgen.

Taran Uyghur ependining bildürüshiche, shu yillarda meyli ehmed kamalning pa'aliyetlirige hemdem bolushta bolsun yaki "Teshkilati mexsuse" teripidin sherqiy türkistan'gha ewetilgen besh türk xadimning heriketlirige yardem bérish ishida bolsun, musabaylardin bashqa, abduqadir damollam, qutluq haji shewqiy, eli haji qatarliq serxillar intayin muhim rollarni oynighan iken.

Axirida proféssor alimjan inayet ependi abduqadir damollam bashchiliqidiki ot yürek serxillarning shu yillarda milletning oyghinishi we qed kötürüshi üchün hayati bilen bedel töligenlikini, abduqadir damollamning 1924-yili sirliq süyiqest bilen öltürülüshining buning yarqin bir misali ikenlikini eskertip ötti.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet