Абдуқадир дамолламниң әң ахириқи қетимлиқ оттура асия сәпири (13)

Мухбиримиз қутлан
2021-06-15
Share
Абдуқадир дамолламниң әң ахириқи қетимлиқ оттура асия сәпири (13) 1915-Йиллиридики қәшқәр.
RFA/Qutlan

Милитарист яң зеңшинниң буйруқи билән әһмәд камалниң атушта ачқан "дарилмуәллимин иттиһад" мәктипи һәмдә қәшқәрдә қурулған "кашғәр нәшир-маарип җәмийити" тақиветилиду. Әһмәд камал һәпсигә елинип, хитайниң ичкий өлкилири арқилиқ вәтинигә қайтурулиду. Буниң нәтиҗисидә мусабайларниң һамийлиқи, абдуқадир дамоллам қатарлиқ сәрхилларниң тиришчанлиқи билән қәшқәрдә мәйданға кәлгән бир мәһәллик йеңи маарип вә миллий ойғиниш һәрикити тунҗуқтурулиду. Мана мушундақ бир бурухтум вәзийәттә абдуқадир дамоллам ахириқи қетим вәтәндин айрилип, оттура асия сәпиригә атлиниду.

Америкадики яш уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәндиниң илгири сүрүшичә, абдуқадир дамолламниң ахириқи қетимлиқ оттура асия сәпири 1918-йилидин 1921-йиличә давамлашқанлиқи мәлум.

Түркийә әгә университети түрк дуняси тәтқиқат иниститутиниң профессори алимҗан инайәт әпәндиму бу һәқтә пикир баян қилип, абдуқадир дамолламниң ахириқи қетимлиқ чәтәл сәпири тоғрилиқ охшаш болмиған икки хил мәнбәниң мәвҗутлуқини тилға алиду. Униң илгири сүрүшичә, мәнбәләрниң биридә абдуқадир дамоллам қәшқәрдики бурухтум вәзийәттин бир мәһәл болсиму қутулуш вә дуня вәзийитини өгиниш үчүн алди билән ташкәнт вә сәмәрқәнтләргә барған, у йәрдин қазан арқилиқ истанбул вә мисирни зиярәт қилған. Әң ахирида мәккә вә мәдинәни зиярәт қилип, йәнә бир қетим һәҗ тавабити қилған. Йәнә бир мәнбәдә абдуқадир дамолламниң ошқа берип бир мәзгил туруп қалғанлиқи, бу йәрдә бир өзбәк аял билән никаһлинип, абдулла исимлик бир оғлиниң туғулғанлиқи тилға елиниду.

Таран уйғур әпәндиму абдуқадир дамолламниң ахириқи қетимлиқ оттура асия сәпиригә бири қәшқәрдики зулмәтлик вәзийәтниң сәвәб болғанлиқини, йәнә бири дуня вәзийитини, болупму русийә түркистанида йүз бериватқан җиддий сиясий вә иҗтимаий өзгиришләрни көзитиш тәқәззасиниң сәвәб болғанлиқини тилға алиду.

Профессор алимҗан инайәт әпәнди, абдуқадир дамолламниң ахириқи қетимлиқ оттура асия сәпириниң мәқсити немә болушидин қәтийнәзәр, униң шу мәзгилләрдә дуня вәзийитидә йүз беириватқан җиддий өзгиришләргә, болупму ғәрбий түркистандики инқилаб вә миллий ойғиниш һәрикәтлиригә диққәт қилмаслиқиниң мумкин әмәсликини тәкитләйду.

Абдуқадир дамоллам ахириқи қетим оттура асия зияритидә болған йилларда русийәдә чар падишаһ ғулап, болшевиклар һакимийәт бешиға чиқиш үчүн җиддий тиркишиватқан, түркистан тупрақлирида мухтарият, мустәқиллиқ вә миллий дөләтчилик садалири көтүрүливатқан, җәдидчилик пикир еқими маарип вә ақартиш басқучидин һалқип җиддий сиясий тәләпләргә йүзләнгән бир мәзгил иди. Таран уйғур әпәндиму өз баянлирида бу нуқтини алаһидә тәкитләйду.

Профессор алимҗан инайәт әпәндиниң тәкитлишичә, абдуқадир дамолламниң ахириқи қетимлиқ оттура асия сәпириниң арқа көрүнүшидә интайин мурәккәп вә давалғуп турған сиясий вәзийәт мәвҗут болуп, ғәрбий түркистан тупрақлирида болшевиклар һөкүмранлиқиға қарши басмичилар һәрикити, алаш орда һәрикити вә түркистанниң мустәқиллиқи үчүн тәйярлиниватқан миллий күрәшләр бириниң кәйнидин бири оттуриға чиқмақта икән.

Абдуқадир дамолламниң һаяти вә күрәш тарихиға даир тәтқиқатларниң көрситишичә, абдуқадир дамоллам оттура асиядики үч йиллиқ зияритини ахирлаштуруп, 1921-йили юртиға қайтқинида, униң сиясий вә иҗтимаий пикирлиридә кәскин өзгиришләр болған икән. Таран уйғур әпәнди өзиниң бу һәқтики мулаһизилиридә абдуқадир дамолламниң бу мәзгилләрдә бир иҗтимаий ислаһатчидин кәскин бир инқилабчиға айланғанлиқини, мустәмликә астидики бир милләтниң өз әркинликини қолға елишта миллий маарипни раваҗландуруш билән бир вақитта миллий инқилаб йолиға атлинишиниң интайин зөрүрликини тонуп йәткәнликини тәкитәйду.

(Давами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт