Abduqadir damollamning eng axiriqi qétimliq ottura asiya sepiri (13)

Muxbirimiz qutlan
2021-06-15
Share
Abduqadir damollamning eng axiriqi qétimliq ottura asiya sepiri (13) 1915-Yilliridiki qeshqer.
RFA/Qutlan

Militarist yang zéngshinning buyruqi bilen ehmed kamalning atushta achqan "Darilmu'ellimin ittihad" mektipi hemde qeshqerde qurulghan "Kashgher neshir-ma'arip jem'iyiti" taqiwétilidu. Ehmed kamal hepsige élinip, xitayning ichkiy ölkiliri arqiliq wetinige qayturulidu. Buning netijiside musabaylarning hamiyliqi, abduqadir damollam qatarliq serxillarning tirishchanliqi bilen qeshqerde meydan'gha kelgen bir mehellik yéngi ma'arip we milliy oyghinish herikiti tunjuqturulidu. Mana mushundaq bir buruxtum weziyette abduqadir damollam axiriqi qétim wetendin ayrilip, ottura asiya sepirige atlinidu.

Amérikadiki yash Uyghur bilim ademliridin taran Uyghur ependining ilgiri sürüshiche, abduqadir damollamning axiriqi qétimliq ottura asiya sepiri 1918-yilidin 1921-yiliche dawamlashqanliqi melum.

Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori alimjan inayet ependimu bu heqte pikir bayan qilip, abduqadir damollamning axiriqi qétimliq chet'el sepiri toghriliq oxshash bolmighan ikki xil menbening mewjutluqini tilgha alidu. Uning ilgiri sürüshiche, menbelerning biride abduqadir damollam qeshqerdiki buruxtum weziyettin bir mehel bolsimu qutulush we dunya weziyitini öginish üchün aldi bilen tashkent we semerqentlerge barghan, u yerdin qazan arqiliq istanbul we misirni ziyaret qilghan. Eng axirida mekke we medineni ziyaret qilip, yene bir qétim hej tawabiti qilghan. Yene bir menbede abduqadir damollamning oshqa bérip bir mezgil turup qalghanliqi, bu yerde bir özbek ayal bilen nikahlinip, abdulla isimlik bir oghlining tughulghanliqi tilgha élinidu.

Taran Uyghur ependimu abduqadir damollamning axiriqi qétimliq ottura asiya sepirige biri qeshqerdiki zulmetlik weziyetning seweb bolghanliqini, yene biri dunya weziyitini, bolupmu rusiye türkistanida yüz bériwatqan jiddiy siyasiy we ijtima'iy özgirishlerni közitish teqezzasining seweb bolghanliqini tilgha alidu.

Proféssor alimjan inayet ependi, abduqadir damollamning axiriqi qétimliq ottura asiya sepirining meqsiti néme bolushidin qet'iynezer, uning shu mezgillerde dunya weziyitide yüz béiriwatqan jiddiy özgirishlerge, bolupmu gherbiy türkistandiki inqilab we milliy oyghinish heriketlirige diqqet qilmasliqining mumkin emeslikini tekitleydu.

Abduqadir damollam axiriqi qétim ottura asiya ziyaritide bolghan yillarda rusiyede char padishah ghulap, bolshéwiklar hakimiyet béshigha chiqish üchün jiddiy tirkishiwatqan, türkistan tupraqlirida muxtariyat, musteqilliq we milliy döletchilik sadaliri kötürüliwatqan, jedidchilik pikir éqimi ma'arip we aqartish basquchidin halqip jiddiy siyasiy teleplerge yüzlen'gen bir mezgil idi. Taran Uyghur ependimu öz bayanlirida bu nuqtini alahide tekitleydu.

Proféssor alimjan inayet ependining tekitlishiche, abduqadir damollamning axiriqi qétimliq ottura asiya sepirining arqa körünüshide intayin murekkep we dawalghup turghan siyasiy weziyet mewjut bolup, gherbiy türkistan tupraqlirida bolshéwiklar hökümranliqigha qarshi basmichilar herikiti, alash orda herikiti we türkistanning musteqilliqi üchün teyyarliniwatqan milliy küreshler birining keynidin biri otturigha chiqmaqta iken.

Abduqadir damollamning hayati we küresh tarixigha da'ir tetqiqatlarning körsitishiche, abduqadir damollam ottura asiyadiki üch yilliq ziyaritini axirlashturup, 1921-yili yurtigha qaytqinida, uning siyasiy we ijtima'iy pikirliride keskin özgirishler bolghan iken. Taran Uyghur ependi özining bu heqtiki mulahiziliride abduqadir damollamning bu mezgillerde bir ijtima'iy islahatchidin keskin bir inqilabchigha aylan'ghanliqini, mustemlike astidiki bir milletning öz erkinlikini qolgha élishta milliy ma'aripni rawajlandurush bilen bir waqitta milliy inqilab yoligha atlinishining intayin zörürlikini tonup yetkenlikini tekiteydu.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet