Abduqadir damollamning eserliri: ilim-pen rohi we milliy oyghinish (7)

Muxbirimiz qutlan
2021-03-09
Share
Abduqadir damollamning eserliri: ilim-pen rohi we milliy oyghinish (7) 20-Esirning bashlirida türkistanda pa'aliyet élip barghan jedidchilerdin bir körünüsh.
Social Media

Ilim-pen rohi bilen milliy angning oyghinishi 19-esirning axirliridin 20-esirning bashlirighiche bolghan jeryanda pütkül sherq musulmanlar dunyasida, bolupmu qirimdin qeshqergiche bolghan téritoriyediki türkiy tilliq xelqlerning milliy azadliq heriketliride intayin muhim pikir menbesi bolghan idi. Isma'il ghaspiralining qirimdiki baghchesaraydin yandurghan jedidchilik mesh'ili rus we xitay mustemlikisining rehimsiz asaritini yetküche chekken türk musulmanlirining qelbini yorutqan, baldur oyghan'ghan millet serxillirida ilim-pen, yéngilash, islahat, tereqqiyat we hörriyet ghayilirini peyda qilghan idi. Ene ashu dawalghup turghan yillarda qelbige öz xelqi we wetinining qutulush arzusini yükligen, ilim-meripet we oyghaqliqni asarettin qutulushning yoli dep bilgen, islahat we yéngilashni milletni qudret tapquzushning asasi dep qarighan abduqadir damollam buxara bilen qeshqer ariliqida talay xiyallarni qilidu. Uning urunushliri, tipirlashliri we chiqish yoli tépishtiki azabliq izdinishliri ongushluq bolmaydu. Nechche qétim wetinidin ayrilishqa mejbur bolup, yene nechche qétim wetinige qaytip kélidu. Bu azabliq jeryanda uning xelqini hem wetinini oyghinishqa, meripetke, tereqqiyatqa we hörriyetke chaqirghan bir yürüsh eserliri yoruqluqqa chiqidu.

Taran Uyghur ependi abduqadir damollamning eseliri heqqide chongqur tonushqa ige yash bilim ademlirining biri. U abduqadir damollamning 20-esirning bashlirida yazghan bir yürüsh eserlirining ilmiy, edebiy, ijtima'iy we diniy saheler boyiche xelqni tepekkurgha hem pikir inqilabigha yétekligen körsetküch bolghanliqini tekitleydu.

Derweqe, abduqadir damollamning eserliri quruq nezeriye yaki pendi-nesihet xaraktéridiki dogmatik muhakimilerge tolghan wez-nesihetname emes idi. Abduqadir damollamning türlük saheler boyiche yazghan eserliride intayin küchlük dellik, emeliyetchanliq zaman we makan teqezzasi, shuningdek xelqige chiqish yoli körsitishtek milliy mes'uliyetchanliq mewjut idi. Türkiye ege uniwérsitéti türk dunyasi tetqiqat inistitutining proféssori alimjan inayet ependimu abduqadir damollamning öz eserliri arqiliq eyni waqittiki Uyghur jem'iyitining qutulush yolini körsitip bergenlikini tilgha alidu.

"Nesiheti amme" namliq kitabche abduqadir damollamning eserliri ichide eng köp oqulghan we keng tarqalghan, shundaqla öz zamanisida sherqiy türkistandiki yash ewlatlar arisida intayin zor tesir qozghighan eserdur. Proféssor alimjan inayetning tekitlishiche, so'al-jawab sheklide addiy we küchlük ibariler hemde ammibap uslub bilen yézilghan bu eser öz zamanisidiki asaret tumanliri astida qalghan xelqqe qutulush yoli körsitip bergen idi.

Jedidchiler-2.jpeg
20-Esirning bashlirida türkistandiki usuli jedid mekteplirining oqughuchi we oqutquchiliridin bir körünüsh.

Abduqadir damollam öz zamanisidiki keskin bir islahatchi, pikir inqilabi qozghighan bir muteppekkur bolupla qalmastin, belki yene yéngi ma'arip herikitining bayraqdari idi. Taran Uyghur ependi abduqadir damollamning "Tejwidi türki", "Aqa'idi zerüriye", "Ibadeti islamiye", "Jewahirul iyqan", "Tes'hilul hésab" qatarliq bir yürüsh eselirining 20-esirning bashliridiki sherqiy türkistanda qurulghan usuli jedid mektepliride derslik qilip ishlitilgenlikini alahide tekitleydu.

Abduqadir damollamning "Tejwidi türki" namliq esiride "Qur'an kerim" ni toghra we chirayliq oqushta muhim bolghan tejwid qa'idiliri tonushturulghan bolup, jem'iy 52 so'al-jawab bilen bayan qilin'ghan. Uningda tejwid ilmidiki asasiy melumatlar, yeni ereb tilidiki herplerning sani, chiqish orunliri we bezi herplerning xususiyetliri tepsiliy tonushturulghan. Abduqadir damollam mezkur esirining axirida mundaq ilawe qilghan: "Künimizde tejwid kitabliri istanbul we tatar shiwiside terjime qilinip neshir qilin'ghan bolsimu, memlikitimizde mezkur terjimilerni chüshenmek bir az éghir bolghanliqi seweblik, ibni jezeriyning tejwid heqqidiki kitabi, 'tejwid ilmi heqqide mupessel bayan' qatarliq kitablardin bezi mezmunlarni tallap, memlikitimizde adetlen'gen türk tilida tüzüp chiqildi."

Uningdin bashqa abduqadir damollamning "Tes'hilul hésab" namliq esiri bashlan'ghuch sewiyediki balilargha matématika ögitish üchün tüzülgen eser bolup, öz waqtida qeshqerdiki yéngiche mekteplerde derslik qilin'ghanliqi melum.

Abduqadir damollam yashighan we mujadile élip barghan dewrde pütkül türkistan tupraqlirida en'eniwiy medrise ma'aripini islah qilish we zaman'gha layiqlashturush, usuli jedid mekteplirini tesis qilip zamaniwiy ma'aripni meydan'gha keltürüsh dolquni kötürülgen idi. Proféssor alimjan inayetning tekitlishiche, bu mezgillerde jedidchiler bilen qedimiyetchiler otturisidiki eng chong ixtilaplarning biri usuli qedimdin usuli jedid métudigha ötüsh mesiliside körülgen idi.

Kona bilen yéngi almishiwatqan, zaman'gha we dewrge layiqlishishi choqanliri kötürülgen shu zamanlarda abduqadir damollam kökrek kérip meydan'gha chiqip, usuli qedim métudining dewri ötkenlikini, mektep-medriselerde oqu-oqutush métudini yéngilashning zörürlikini, bolupmu usuli jedid métudining ilmiyliki, zamaniwiyliqi we emeliy ünümge ige ikenlikini öz eserliri arqiliq yéship körsetken idi.

Axirida taran Uyghur ependi abduqadir damollamning 20-esirning bashliridiki jedidchilik herikiti dawamida öz eserliri arqiliq ijtima'iy islahat üchün bir pikir asasi yaritipla qalmastin, belki yene yéngi mekteplerge derslik teyyarlashtin ibaret intayin emeliy sahelergimu köngül bölgenlikini eskertip ötti.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet