Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (15)

Muxbirimiz qutlan
2020-01-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Muhemmed'imin bughra we eysa yüsüp aliptékin yétekchilikidiki sherqiy türkistanliq muhajirlar keshmirning sirinagar shehiridiki yarkend sariyi aldida chüshken kolléktip süret. (1950-Yil bahar, sirinagar)
Muhemmed'imin bughra we eysa yüsüp aliptékin yétekchilikidiki sherqiy türkistanliq muhajirlar keshmirning sirinagar shehiridiki yarkend sariyi aldida chüshken kolléktip süret. (1950-Yil bahar, sirinagar)
RFA/Qutlan

On beshinchi qisim: soghuq urush we mekkide küch sinishish

1955-Yili hindonéziyening bandong shehiride échilghan "Asiya-afriqa elliri yighini" din kéyin amérika bilen sowét ittipaqi yétekchilik qiliwatqan dunyadiki ikki chong lagér, yeni gherb lagéri bilen kommunizm lagéri otturisidiki soghuq urushning yene bir is-tüteksiz jeng meydani musulmanlar dunyasida resmiy échilidu.

Del mushu waqitta teywendiki gomindang hökümiti teybéyda "Shinjang ölkilik hökümet ishxanisi" tesis qilidu. 1950-Yili tibet yoli bilen teywen'ge qéchip kelgen qumul waliysi yolbars "Sürgündiki shinjang ölkilik hökümiti" ning re'islikige teyinlinidu. Yolbars teybéydiki gomindang qurultiyida söz qilip, kommunist xitaygha qarshi keng kölemlik qayturma hujumgha ötüp, xitay chong quruqluqini tartiwélishni teshebbus qilidu.

Yolbars shu qétimliq qurultayda mundaq deydu: "Ependiler, men silerge éytsam, péqir yolbars shinjangliq bir Uyghurmen. Men némishqa shinjangdin qéchip chiqtim? chünki men gomindang partiyesining ezasimen, men u yerde qep qélip: 'bügün kompartiye yaxshi' dep, etisi yene bir partiyeni maxtap kün ötküzgüm yoq. Men undaq adem emesmen. Jungxu'a min'go dunyadiki chong döletlerning biri. Halbuki, bügün shinjang xelqining chékiwatqan azabliri bilen tartiwatqan ziyanliri kimning sewebidin boldi? bu elwette shinjang xelqining sewebidin emes, belki jang jijung dégen eblexning sewebidin bolghan ziyandur."

Yolbars sözini dawamlashturup, mundaq deydu: "Hazir 'bügün söhbet ötküzimiz' déyilse, etisi 'kélishim hasil qilimiz' déyiliwatidu? yene néme söhbet, yene néme kélishim bolsun? kommunist oghrilar bilen muresseleshkili bolamdu? hazir maw zédong junggoluqlarni dahiysi déyiliwétiptu. U qandaqmu dahiy bolsun!"

Axirida yolbars munu sözler bilen nutqini axirlashturidu: "Bizning shinjangdiki 7 milyon xelq kommunistlarni hergizmu himaye qilmaydu. Ularning hemmisi kommunistlarning hökümranliqigha qarshi turidu. Men köpchilikning birdek uyqusini échishini, segek bolushini, ittipaqliship qayturma hujumgha ötüshini teshebbus qilimen. Kommunist oghrilarning qolidin chong quruqluqni qayturuwalghandin kéyin yurtqa qaytishni ümid qilimen. Eger bu yil qaytalmisaq, kéler yili choqum qaytip kétishke hemmimizning birdek ishenchimiz bolsun! . . ."

1955-Yilidin bashlap teywen tashqi ishlar ministirliqi bilen teywendiki "Shinjang ölkilik hökümet ishxanisi" keshmir, se'udi erebistan, misir qatarliq döletlerge ömekler ewetip, u yerdiki sherqiy türkistanliq muhajirlarni özige tartishqa urunidu. Muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékin gomindang hökümitining teywen'ge kélish teklipini ret qilghandin kéyin, teywen da'iriliri özining se'udi erebistanidiki bash elchisi ma bufang bilen teybéydiki atalmish "Sürgündiki shinjang ölkilik hökümiti" ning re'isi yolbarsbegni mekkige ewetip, sherqiy türkistanliq muhajirlarning siyasiy pa'aliyetlirini kontrol qilmaqchi bolidu.

Mana mushundaq bir murekkep weziyette kommunist xitay hökümiti "Hej tawabiti" namida mexsus ömek teshkillep, se'udi erebistanigha ewetish qararigha kélidu. Kommunist xitay hökümitining bu qarargha kélishide birinchidin, özining xelq'ara diplomatiyediki yétim halitidin qutulush we musulman ellirini qolgha keltürüshni meqset qilghan bolsa, ikkinchidin, sowét ittipaqi bashchiliqidiki kommunizm lagérining musulmanlar dunyasidiki tesirini kéngeytishke maslishish we teywen da'iriliri bilen musulmanlarning qibligahi bolghan mekkide küch sinishishni meqset qilghan idi.

Shundaq qilip, kommunist xitay hökümiti 1956-yili burhan shehidining bashchiliqida, 1957-yili abdurehim eysaning bashchiliqida, 1958-yili enwer jakulinning bashchiliqida 3 qétim "Xitay döletlik hej ömiki" teshkillep, se'udi erebistanigha ewetidu.

Amérika bashchiliqidiki gherb dunyasimu sowét ittipaqi bilen xitay xelq jumhuriyitining musulman ellirige, bolupmu mekkige "Qizil haji" lar ömiki ewetip, kommunizm tesirini kéngeytishke urunush istratégiyesige yéqindin diqqet qilidu.

1956-Yili CIA ning alahide xadimi ehmed kamal birmu türkistanliq muhajir bolmighan hindonéziyede "Türkistan azadliq jem'iyiti" qurup chiqidu. U bir qisim hindonéziyelik musulman yashlirini bu teshkilatqa jelp qilip, sowét ittipaqi bilen xitay mustemlikisi astidiki ikki türkistan tupraqliri we bu tupraqlardiki xelqlerning hürriyiti üchün kürishishke, kommunizm tehlikisining asiya elliridiki tesirini chekleshke chaqiriq qilidu.

Ehmed kamal 1935-yili hindistan arqiliq Uyghur diyarigha barghan shundaqla qeshqer, qaghiliq, xotenlerdiki nurghun weqelerge shahit bolghan tunji amérikaliq kishi idi. U shu yillarda aldi bilen xotendiki tunggan général ma xusenning, kéyinche militarist shéng shiseyning türmiside yatidu, türmidin chiqqandin kéyin amérikagha qaytip kétidu. Halbuki, ehmed kamal 1950-yillarning otturilirida musulmanlar dunyasigha kéngiyiwatqan ikki lagér otturisidiki soghuq urushning aldinqi sépide yene otturigha chiqidu. U 1950-yillarning otturilirida soghuq urushning yawropadiki merkizige aylan'ghan myunxénda tunji meschit qurulushigha yétekchilik qilip, türkistanliq muhajirlarning rus kommunizmigha qarshi heriketlirige arilishidu.

1956-Yili CIA ning yene bir alahide xadimi rozi nezer amérikadiki tatar yigit xemit reshit bilen birlikte hej sepirige atlinidu. Ular ikkisi shu yilidiki hejde musulmanlarning qibligah bolghan kebide sowét ittipaqi teripidin "Hej tawabiti" gha ewetilgen "Qizil haji" lar bilen yüzlishidu. I'an jonsonning "Myunxén jamesi" namliq kitabidiki bayanlargha qarighanda, rozi nezer kebide sowét ittipaqining bayriqi chüshürülgen somka ésip, éhram baghlap ayliniwatqan sowét "Qizil haji" lirigha qarap yuqiri awaz bilen mundaq xitab qilidu: "Ey, qizil hajilar! allahning muqeddes yéri bolghan kebide, milyonlighan musulmanlarning qibligahi bolghan heremde rast gep qilip béqinglarchu! siler rastinla musulmanlarning besh perzining biri bolghan hej tawabiti üchün bu yerge keldinglarmu yaki dinsiz bolshéwiklerning qizil teshwiqati üchün keldinglarmu? qelbinglarda allahgha bolghan ta'et-ibadet barmu yaki qizil moskwaning siyasiy yolyoruqi barmu?. . ."

Dégendek, 1956-yilidiki hej pa'aliyitide sowét ittipaqi ewetken "Hej ömiki" heremdiki milyonlighan hajilar arisida qattiq reswa bolidu. Shu yili burhan shehidi bashchiliqida ewetilgen "Xitay döletlik hej ömiki" mu qattiq bésimgha duch kélidu. Uning üstige muhemmed'imin bughra bilen eysa yüsüp aliptékin bashchiliqidiki sherqiy türkistanliq muhajirlar burhan shehidining qizil xitay üchün mekkide élip barghan siyasiy teshwiqatlirigha qarshi teshwiqat élip baridu. Muhemmed'imin bughra burhan shehidining körüshüsh telipini qet'iy ret qilip: "Burhandek birinchi nomurluq xa'in bilen qutsal tupraqlarda yüz körüshüsh wetenni satqanliqtin bashqa ish emes," deydu.

Xitay hökümiti mana mushundaq bir qiyin ehwalda 1957-yili abdurehim eysani "Xitay döletlik hej ömiki" ni bashlap, heremge bérishqa qistaydu.

Abdurehim eysaning hazir tashkentte yashawatqan eng kichik inisi merup eysa akisi abdurehim eysaning shu yili heremde muhemmed'imin bughra bilen mexpiy uchrashqanliqi, ununggha weten'ge qaytip kelmeslik heqqide agahlandurush bergenlikini tilgha alidu.

Halbuki, abdurehim eysaning heremde muhemmed'imin bughra bilen mexpiy körüshkenliki we buni delilleydighan ikkinchi bir menbe qolimizda yoq. Eysa yüsüp aliptékin özining "Esir sherqiy türkistan üchün" namliq eslimisining 2-qismida 1957-yili özining polat qadiri bilen bille hejge barghanliqini, abdurehim eysaning heremde özi we polat qadiri bilen ayrim-ayrim halda mexpiy körüshkenlikini yazidu.

Emma merup eysa akisi abdurehim eysaning 1957-yili hejdin qaytip kélip ghuljada oblastliq hökümet kadirlirigha doklat bergenliki, doklatida muhemmed'imin bughraning xitay hökümitining teklipini ret qilip, weten'ge qaytip kélishke unimighanliqini sözlep ötkenlikini tekitleydu.

(Dawami bar)

Toluq bet