Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (20)

Мухбиримиз қутлан
2020-03-03
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Мәдәнийәт зор инқилаби» юқири долқунға көтүрүлгән йилларда «мав зедоң әсәрлиридин үзүндә» ни көтүрүп, күрәш йиғинида сөзләватқан сәйпидин әзизи. (Орни вә вақти ениқ әмәс)
«Мәдәнийәт зор инқилаби» юқири долқунға көтүрүлгән йилларда «мав зедоң әсәрлиридин үзүндә» ни көтүрүп, күрәш йиғинида сөзләватқан сәйпидин әзизи. (Орни вә вақти ениқ әмәс)
Photo: RFA

Йигирминчи қисим: абдурәһим әйса өлтүрүлгән қорқунчлуқ кечә

1958-Йили 1-айниң 16-күни абдурәһим әйса үстидин елип берилған күрәш йиғининиң кәйпияти юқири пәллигә көтүрүлиду. Ваң енмав пәрдә арқисида туруп «өз йеғида өз гөшини қоруш» тактикиси бойичә бир қисим аталмиш актип уйғур кадирларни абдурәһим әйсаға қарши сәһнигә чиқириду. Уйғур аптоном райониниң рәиси сәйпидин әзизи абдурәһим әйса мәсилисидә қандақтур сирлиқ бир хил позитсийәдә болиду. У күрәш йиғинида зия сәмәди, ибраһим турди вә абдурәһим әйсаларға ара туралмайду, сүкүт қилиду, һәтта уларда «йәрлик милләтчилик идийәси еғир» дәп тәнқид қилиду.

Шу күни абдурәһим әйсаниң дости исмаил һевизуллайоф ваң енмавниң мәхпий көрсәтмиси бойичә абдурәһим әйсаға қарши шиддәтлик һуҗумға өтиду. У абдурәһим әйсаниң бортала аршаңда өзигә дегән гәп-сөзлирини еқитмай-темитмай, бәлки техиму ашуруп көпчиликниң алдида «паш қилған» болиду. Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған мәруп әйса исмаил һевизуллайофниң акиси абдурәһим әйсани қарилаш үчүн ваң енмав тәрипидин алдин тәйярланған бир печка икәнликини илгири сүрди.

Шу күнидики йиғинда исмаил һевизуллайофниң сөзи түгишигә сәвданоф заһир оттуриға сәкрәп чүшүп абдурәһим әйсаға бигиз бармиқини шилтиған пети зәһәрхәндилик билән мундақ дәйду: «сән тордин чүшүп қалған синипий ят унсур, партийәгә көз бояп киривалған синипий дүшмәнсән! ейтқина, һазир һевизуллайоф паш қилған мәсиләңни немишқа өзлүкүңдин паш қилмайсән? бу сениң партийәгә ишәнмигәнликиң әмәсму? каллаңни силкиветип бар мәсиләңни толуқ тапшур!»

Мәруп әйса шу қетимлиқ күрәш йиғинида акисини қарилиғанлар ичидә сәвданоп заһирниңму барлиқини, униң 1950-йилларниң башлиридин буян илидики сиясий һәрикәтләрдә изчил актиплиқ қилип кәлгәнликини, «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» җәрянида абдулла закироф қатарлиқлар билән бирликтә «ваң енмав гуруһи» ниң чомақчилиқини қилғанлиқини тәкитләп өтти.

Кәчқурун йиғин ахирлашқанда абдурәһим әйсаниң кәйпияти бирдинла өзгириду вә йүрики муҗуп ағришқа башлайду. У қаттиқ роһий бесим түпәйлидин чарчиған иди. Мәруп әйса акисиниң шу күнидики әһвали һәққидә мундақ дәп айзиду: «мушу хилдики яла-төһмәтләр билән аччиқ һақарәтләр тәсир қилди болғай, йиғин ахирлишип ятаққа чиқип кетиватқанда абдурәһим әйсаниң йүрики муҗуп ағришқа башлайду. У каривитиға йетәлмәй дақ полниң үстидә олтуруп қалиду. Башқилар уни йөләп турғузуп каривитиға ятқузуп қойиду.»

Бу мәзгилдә башқа вилайәт вә областлардин үрүмчигә келип йиғинға қатнишиватқан кадирлар уйғур аптоном районлуқ һөкүмәт қармиқидики тәңритағ меһманханисиға орунлаштурулған икән. Мәруп әйсаниң баян қилишичәғ акиси абдурәһим әйса или қазақ аптоном областиниң башлиқи җағда бабаликоф билән биллә тәңритағ меһманханисиниң 2-қәвәт 214-номурлуқ ятаққа орунлашқан икән.

1958-Йили 1-айниң 16-күни чүштин кейин абдурәһим әйса үстидики күрәш йиғини гуруппиларға бөлүнүп елип берилиду. Шу күни йиғин ахирлашқанда абдурәһим әйса чарчиғанлиқтин бирдинла һалсизлинип кетиду. Йиғин риясити абдурәһим әйсаниң әтиси, йәни 1-айниң 17-күнидики чоң йиғинда «мәсилә тапшуруши» ни тәләп қилиду.

Йиғиндин кейин абдурәһим әйса һарғин һалда ятиқиға қайтип чиқиду. Бу вақитта уйғур аптоном районлуқ сиясий-қанун башқармисиниң башлиқи, қошумчә җамаәт хәвпсизлики назаритиниң назири әнвәр җакулин җағда бабаликофни өйигә тәклип қилиду. Әнвәр җакулин җағдаға чөчәктин соқум гөш әкәлдүргәнликини, өйигә биллә берип меһман болушни ейтиду, һалбуки у җағда бабаликоф билән бир ятақта йетиватқан абдурәһим әйсани тәкәллуп йүзисидин болсиму өйигә беришқа тәклип қилмайду. Буниңдин сәл оңайсизланған җағда бабаликоф ятақдиши абдурәһим әйсаға биллә берип келишни ейтиду, әмма абдурәһим әйса «миҗәзим йоқ, мән дәм алай» дәп ятақта қәп қалиду.

Шу кечиси җағда бабаликоф ятаққа қайтип кәлмәйду. Абдурәһим әйса өзи ялғуз ятақта қәп қалиду. Мәруп әйса акиси өлтүрүлгән ашу қорқунчлуқ кечә һәққидә мунуларни баян қилиду: «әтиси, йәни 1-айниң 17-күни сәһәрдә башқа ятақларниң ишики ечилған болсиму, әмма 214-номурлуқ ятақниң ишики ечилмайду. Кишиләр һәйран болушуп ишик алдиға топлишиду. Бу вақитта һевулла сот (һәбибулла мутәллип), абдурәһим әйсаниң баҗиси рәфиқ байчурин (татар), аптоном районлуқ тәптиш мәһкимисиниң башлиқи барат исмаил вә башқа кишиләр пәйда болиду. Улар ишикни тартип беқип ечилмиғандин кейин ишикни бузуп кириду. Қариса абдурәһим әйса өзиниң каривитида йотқанни үстигә һим йепип оңдисиға ятқан икән. Улар йотқанни ечип қариса кекиртәккә 3 қетим пичақ сүрүлгән (бир пичақ канай билән қизилөңгәчни кесип юлунға берип тақашқан) икән. Көкрәк билән қорсақ қисмиға 7 қетим пичақ урулған болуп, абдурәһим әйса җәмий 10 қетимлиқ пичақ зәрбиси билән еғир җараһәтлинип өлтүрүлгән икән. Бу хәвәрни аңлап ваң енмав, сәйпидин әзизи, муһәммәтимин иминоф, җағда бабаликоф, қалдибай вә башқилар кирип әһвални көрүпту. Ваң енмав: ‹бу иш яман бопту, бу әһвал қәтий мәхпий тутулсун, һазирчә һечким билмисун, ' дәп йолйоруқ берип чиқип кетипту.»

Бешидин ни-ни иссиқ соғуқлар өткән, һәм шең шисәйниң һәм гоминдаңниң болуп икки қетим түрмидә ятқан, шунчә мурәккәп тарихий дәврләрдә көкрәк керип тик турған абдурәһим әйса бу қетимлиқ сиясий һәрикәттә растинила бесимларға бәрдашлиқ берәлмидиму? у қандақларчә һаятини инкар қилиш усули билән «өзини өлтүрүвалиду» ?

Мәруп әйсаниң баян қилишичә, «шу күни ятақларни вә йиғин залини сүрлүк җимҗитлиқ басиду. Ваң енмав билән сәйпидин әзизи йерим күн ‹күрәш' ни тохтитип қоюп, пәрдә арқисида бәзи орунлаштурушларни елип бариду. Тәйярлиқ ишлири пухта ишләнгәндин кейин шу күни чүштин кейин кадирлар йиғин залиға чақиртилип төвәндикиләр рәсмий җакарлиниду: «(1) әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи абдурәһим әйса партийә алдидики еғир гунаһи үчүн җазалиништин қорқуп, өткән кечә өзини өлтүрүвалған; (2) абдурәһим әйса өткән йили җуңго һәҗ өмикигә муавин өмәк башлиқи болуп сәуди әрәбистанға барғанда чәтәлдә йүргән әшәддий милләтчи муһәммәтимин буғра вә әйса йүсүп алптекинләр билән мәхпий көрүшкән һәм улар билән тил бириктүргән. Бу мәсилә паш болғандин кейин у қорқуп кетип өзини өлтүрүвалған; (3) абдурәһим әйса өзини өлтүрүвелиш алдида икки парчә хәт йезип қалдурған. Хәтниң бири ғулҗидики аяли мунҗийәгә, йәнә бири аптоном районниң муавин рәиси муһәммәтимин иминофқа йезилған. Иминофқа йезилған хәттә өзи партийәгә киргән болсиму, әмма идийәсиниң партийәгә кирмигәнликини, зор хаталиқ өткүзгәнликини, партийәгә йүз келәлмигәнлики үчүн бу йолни таллиғанлиғанлиқини баян қилған. Чоң йиғинда бу икки парчә хәт көпчиликкә оқуп берилгән.»

Шундақ қилип, уйғур аптоном районлуқ партком абдурәһим әйсаниң сирлиқ өлүмини «өзини өлтүрүвалған» дегән һөкүм билән көпчиликкә елан қилиду. Үрүмчидики совет иттипақиниң баш консули добашин 1958-йили 1-айниң 20-күни москваға йоллиған доклатида мундақ дәп язиду: «шинҗаң уйғур аптоном районлуқ парткомниң биринчи секретари ваң енмавниң маңа мәлум қилишичә, абдурәһим әйса өзини боғузлап өлтүрүвелиш усули билән һаятини ахирлаштурған. У 1957-йили язда хитатй һәҗ өмиҗкини башлап мәккигә барғанда бөлгүнчи әйса йүсүп алиптекин билән мәхпий көрүшкән. Мәккидә дәвләтбәг исимлик бир қазақ киши билән йошурун көрүшкән болуп, бу киши америкида тәрбийәләнгән җасус икән. Бу мәсилиләр паш болғандин кейин абдурәһим әйса өз җинайәтлиридин қорқуп өзини өлтүрүвалған. Шинҗаң уйғур аптоном районлуқ парткомниң йәрлик милләтчиликкә қарши туруш бойичә кеңәйтилгән йиғиниға қатнишиватқан кадирлар бирдәк абдурәһим әйсаниң өзини өлтүрүвелиши униң партийәгә қарши һәрикитиниң очуқ ипадиси, дәп һесаблиған.»

(Давами бар)

Толуқ бәт