Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (21)

Мухбиримиз қутлан
2020-03-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Абдурәһим әйсаниң өлүми һәққидә 18 йилдин кейин гуваһлиқ бәргән шаһитлардин генерал мәрғуп исһақоф(1923-1992) вә или қазақ аптоном областиниң сабиқ башлиқи җағда бабаликоф (1917-2010)
Абдурәһим әйсаниң өлүми һәққидә 18 йилдин кейин гуваһлиқ бәргән шаһитлардин генерал мәрғуп исһақоф(1923-1992) вә или қазақ аптоном областиниң сабиқ башлиқи җағда бабаликоф (1917-2010)
RFA/Qutlan

Йигирмә биринчи қисим: 18 йиллиқ сүкүттин кейин алмутада берилгән гуваһлиқ

Абдурәһим әйса 1958-йили үрүмчи вақти 1-айниң 17-күнигә алмашқан кечиси үрүмчидики тәңритағ меһманханисиниң 214-номурлуқ ятиқида сирлиқ бир рәвиштә өлтүрүлиду. Шу күни сәһәрдә 214-номурлуқ ятақниң ишикини бузуп киргән вә абдурәһим әйсаниң қанға боялған җәситини тунҗи болуп көргәнләр 3 киши иди. Улар абдурәһим әйсаниң баҗиси рәфиқ байчурин, или областлиқ сот мәһкимисиниң муавин башлиқи һәбибулла мутәллип, уйғур аптоном районлуқ тәптиш мәһкимисиниң башлиқи барат исмаил иди.

Ундин кейин иккинчи түркүмдә абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәситини көргәнләр ичидә униң ятақдиши, йәни или қазақ аптоном областиниң башлиқи җағда бабаликоф, уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назаритиниң назири әнвәр җакулин, уйғур аптоном райониниң муавин рәиси муһәммәтимин иминоф вә или һәрбий райониниң қомандани мәрғуп исһақоф қатарлиқ кишиләр иди.

Гәрчә шу күни кеңәйтилгән йиғинға қатнишиватқан уйғур вә қазақ кадирлар арисида абдурәһим әйсаниң дәһшәтлик өлүми һәққидә түрлүк гуманлар вә қулақни қулаққа йеқип дейишкән шүбһиләр оттуриға чиққан болсиму, әмма ваң енмавниң уйғур аптоном районлуқ парткомниң намидин «абдурәһим әйса өзини өлтүрүвалди» дәп елан қилиши билән һечким өз гуманини очуқ-ашкара дейишкә петиналмайду.

Абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәситини вә қатиллиқ йүз бәргән нәқ мәйданни көргән шаһитлар шу күндин башлап еғизини етишкә мәҗбур болиду. Рәфиқ байчурин, җағда бабаликоф, һәбибулла мутәллип, мәрғуп исһақоф қатарлиқ шаһитларму шуниңдин етибарән бу темида сөз қилиштин өзини қачуриду. Уларниң көп қисми 1960-йилидин кейин вәтәндин айрилип, совет иттипақиға чиқип кетиду.

Абдурәһим әйсаниң аяли вә бала-чақилири, униң ғулҗадики бир туғқан қериндашлири 1960-йилларниң башлирида арқа-арқидин совет иттипақиға чиқип кетиду. Униң әң кичик иниси мәруп әйса 1960-йилларниң алдинқи йеримида ташкәнт университетиниң журнализм факултетини пүттүрүп, «ташкәнт радийоси» ниң уйғур тилидики аңлитишида хизмәт қилиду. У шу йилларда совет иттипақиға чиқип кәткән шаһитларни издәп, акисиниң делоси һәққидә тәкшүрүш елип бариду. Әмма 1960-йилларниң сиясий шараитида шаһитларниң көпчилики бу һәқтә еғиз ечиштин қачиду.

1970-Йилларниң оттурилириға кәлгәндә хитай билән сабиқ советлар иттипақиниң мунасивити яманлишип, икки тәрәп уруш һалитигә өтиду. Буниң билән оннәччә йиллар сүкүт қилған җағда бабаликоф ахири мәруп әйса билән алмутада йүз көрүшүп, абдурәһим әйсаниң өлүми һәққидә еғиз ачиду.

1976-Йили мәруп әйса йәнә бир қетим ташкәнттин алмутаға берип, сабиқ миллий армийәниң офитсери, 1950-йиллардин кейин или һәрбий райониниң қомандани, шинҗаң һәрбий райониниң муавин штаб башлиқи қатарлиқ вәзипиләрни өтигән генерал майор мәрғуп исһақоф билән көрүшиду. Бу дәл мәрғуп исһақофниң акиси, уйғур аптоном райониниң сабиқ муавин рәиси әсәт исһақоф хитай түрмисидә өлтүрүлгән күн болуп, шу күни мәрғуп исһақоф 18 йиллиқ сүкүтни бузуп, абдурәһим әйсаниң өлүми тоғрилиқ еғиз ачиду.

Мәрғуп исһақоф шу күни мәруп әйсаға 1957-йили 12-айда башланған «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәш» бойичә ш у а р парткомниң кеңәйтилгән йиғинидики ички әһвалларни сөзләп бериду. У шу вақитта бейҗиң мәркизий партийә мәктипидики оқушидин чақиртип келинип, кеңәйтилгән йиғинға қатнаштурулған икән.

Мәруп әйсаниң баян қилишичә, шу күни мәрғуп исһақоф абдурәһим әйсаниң өлүми һәққидә илгири задила еғиз ечип бақмиған тәпсилатларни ашкара қилған. У мәруп әйсаға акиси абдурәһим әйсаниң «һәргизму өзини өлтүрүвалған болмастин, бәлки суйиқәст билән пиланлиқ түрдә өлтүрүлгәнлики» дин гуваһлиқ бәргән.

Шаһитларниң 1970-йилларда мәруп әйсаға ашкара қилишичә, 1958-йили 1-айниң 17-күни кечидә абдурәһим әйсани өлтүрүш оператсийәси һәм хитайниң һәм совет иттипақиниң дөләт хәвпсизлики орунлири билән бағланған 3 киши тәрипидин елип берилған икән. 3 Нәпәр қатилдин бири уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назаритиниң майор дәриҗилик бир алаһидә хадими болуп, вәқәдин кейин узун өтмәйла «көздин йоқитилған». Иккинчиси вәқәдин кейин биңтуәнниң түрмә башқуруш идарисигә муавин башлиқ қилип йөткиветилгән, әмма бир йилдин кейин униң илидики көкдала яйлиқида «өзини етип өлтүрүвалғанлиқи» һәққидә хәвәр тарқалған. Үчинчи киши совет истиғбарати билән мунасивәтлик юқири дәриҗилик бир һәрбий офитсер болуп, вәқәдин кейин совет иттипақиға чиқип кетип, «еғизини мәңгүлүк юмған».

Мәруп әйса өзиниң узун йиллиқ из қоғлап тәкшүрүшлири вә шаһитлар тәминлигән йип учлириға асасән акиси абдурәһим әйсаниң өлүмидә хитай билән совет иттипақи икки тәрәп истиғбаратиниң бирләшмә суйиқәстиниң барлиқини илгири сүриду.

Мәруп әйса 1976-йили, йәни әсәт исһақофниң хитай түрмисидә вапат болғанлиқ хәвири кәлгән күни өзиниң алмутада генерал мәрғуп исһақоф көрүшкәнликини алаһидә тилға алиду. Шу күнидики хәтмә-қурандин кейин генерал мәрғуп исһақоф мәруп әйсаға 1958-йили 1-айниң 17-күнидики қанлиқ вәқәни әсләп бериду. У шу күни тәңритағ меһманханисиниң 214-номурлуқ ятиқиға кирип абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәситини өз көзи билән көргәнлики, қатилларниң абдурәһим әйсаниң боғузиға 3 пичақ, көкрәк вә қорсақ қисмиға 7 пичақ уруп, җәсәтни йотқан билән орап қойғанлиқи, андин ишикни ичидин илип қоюп, деризидин чиқип кәткәнликини сөзләп бериду.

)Давами бар(

Толуқ бәт