Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (22)

Мухбиримиз қутлан
2020-05-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Йигирмә иккинчи қисим: абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәсити ғулҗаға елип берилғанда

1958-Йили вақит 1-айниң 17-күнигә алмашқан кечиси абдурәһим әйса үрүмчидики тәңритағ меһманханисиниң 214-номурлуқ ятиқида сирлиқ бир суйиқәст билән өлтүрүлгәндә, бу қорқунчлуқ хәвәр пүткүл үрүмчини зилзилигә кәлтүриду.

Абдурәһим әйсаниң һазир ташкәнттә яшаватқан әң кичик иниси мәруп әйсаниң «әслимә» сидә баян қилишичә, «шу күни ятақларни вә йиғин залини сүрлүк җимҗитлиқ басиду. Ваң енмав билән сәйпидин әзизи йерим күн ‹күрәш' ни тохтитип қоюп, пәрдә арқисида бәзи орунлаштурушларни елип бариду. Тәйярлиқ ишлири пухта ишләнгәндин кейин шу күни чүштин кейин кадирлар йиғин залиға чақиртилип төвәндикиләр рәсмий җакарлиниду: (1) әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи абдурәһим әйса партийә алдидики еғир гунаһи үчүн җазалиништин қорқуп, өткән кечә өзини өлтүрүвалған; (2) абдурәһим әйса өткән йили җуңго һәҗ өмикигә муавин өмәк башлиқи болуп сәуди әрәбистанға барғанда чәтәлдә йүргән әшәддий милләтчи муһәммәтимин буғра вә әйса йүсүп алптекинләр билән мәхпий көрүшкән һәм улар билән тил бириктүргән. Бу мәсилә паш болғандин кейин у қорқуп кетип өзини өлтүрүвалған; (3) абдурәһим әйса өзини өлтүрүвелиш алдида икки парчә хәт йезип қалдурған. Хәтниң бири ғулҗадики аяли мунҗийәгә, йәнә бири аптоном районниң муавин рәиси муһәммәтимин иминофқа йезилған. Иминофқа йезилған хәттә өзи партийәгә киргән болсиму, әмма идийәсиниң партийәгә кирмигәнликини, зор хаталиқ өткүзгәнликини, партийәгә йүз келәлмигәнлики үчүн бу йолни таллиғанлиқини баян қилған.»

Чоң йиғинда бу икки парчә хәт көпчиликкә оқуп берилгән.

Вәқә йүз берип, шу күни, йәни 1-айниң 17-күни или қазақ аптоном областиниң биринчи секретари җаң шигуң мәхсус айропилан билән алдинала ғулҗаға әвәтилиду. Җаң шигуң илидики кадирлар билән һәр саһә вәкиллиригә йиғин ечип, абдурәһим әйсаниң өлүмини уқтуриду һәмдә ғулҗада бирәр вәқә чиқип қелишниң алдини елиш үчүн тәйярлиқ хизмәтлирини ишләйду.

3 Күндин кейин, йәни 1958-йили 1-айниң 20-күни абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәсити мәхсус айропиланға селинип, или қазақ аптоном областлиқ оттура хәлқ сот мәһкимисиниң муавин башлиқи һәбибулла мутәллип вә уйғур аптоном районлуқ тәптиш мәһкимисиниң башлиқи барат исмаилларниң назаритидә ғулҗаға елип берилиду.

Или хәлқи бу туюқсиз кәлгән өлүм хәвиридин һаң-таң қалиду. Ғулҗа шәһири матәм қайғусиға чөмиду. Худди шуниңдин 9 йил аввал, йәни 1949-йили күздә әхмәтҗан қасими башлиқ шәрқий түркистан җумһурийити рәһбәрлириниң сирлиқ «айропилан вәқәси» дә қаза қилғанлиқ хәвири келип 6 айдин кейин уларниң җәсәтлири ғулҗаға айропилан билән елип келингинидәк, 1957-йилиниң ахири ғулҗадин сақ һаләттә үрүмчидики йиғинға чақиртилип кетилгән абдурәһим әйсаниң қанға боялған җәсити 1958-йили 1-айниң 20-күни айропилан билән ғулҗаға елип келиниду.

Бу вақитта ғулҗада бирәр вәқә йүз беришидин қаттиқ әндишә қилған или қазақ аптоном областиниң биринчи секретари җаң шигоң, уйғур аптоном районлуқ хәлқ тәптиш мәһкимисиниң башлиқи барат исмаил вә или қазақ аптоном областлиқ оттура хәлқ сот мәһкимисиниң муавин башлиқи һәбибулла мутәллип, или областлиқ җамаәт хәвпсизлики башқармисиниң башлиқи ли қатарлиқлар билән җиддий баш қошуп, абдурәһим әйсаниң җәситини дағдуғисиз һәм җамаәтни қатнаштурмайла тездин йәрликкә қоюветишни қарар қилиду.

Җаң шигуң или областлиқ җамаәт хәвпсизлики башқармисиға қарашлиқ сақчи күчлирини ишқа селип, ғулҗадики абдурәһим әйсаниң өйи җайлашқан қору вә мәһәллини қаттиқ назарәт астиға алиду. Абдурәһим әйсаниң кигизгә йөгәлгән җәситини қорусидики көмүрханиға қулуплап, һечкимниң җәсәтни көрүшигә йол қоймайду.

Һалбуки, абдурәһим әйсаниң 80 яштин ашқан дадиси ибраһим ахун һөкүмәт хадимлири билән хитай сақчилириға варқирап, оғли абдурәһим әйсаниң кигизгә йөгәлгән қанлиқ җәситини ачқузиду вә мусулманларниң өлүм узитиш қаидиси бойичә дәпнә қилидиғанлиқини билдүриду

Абдурәһим әйсаниң дадиси ибраһим ахунниң қаттиқ тәлипи билән ахири абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәсити ечилип, ғулҗадики атақлиқ диний өлима саһиб хәлпәт тәрипидин ююлуп кепәнлиниду.

Мейит көмүрханидин өйгә йөткәп кирилип, ююш вә кепәнләш үчүн ечилиду. Бу вақитта мейит юйғучилар билән абдурәһим әйсаниң қериндашлири үстидә туруп җәсәтни көриду вә һаң-таң қалиду. Йәни абурәһим әйсаниң канай қисмиға 3 қетим пичақ сүркәлгәнликини, көкрәк вә қорсақ қисмида 7 орунда пичақ урулған җараһәт изиниң барлиқини, тиғ урулған җайларға пахта тиқип қоюлғанлиқини көриду.

Мәруп әйсаниң баян қилишичә, ғулҗадики һөкүмәт органлирида ишләватқан уйғур вә қазақ кадирлар, зиялийлар йерим кечидә йошурунчә келип, абдурәһим әйсаниң дадиси, қериндашлири вә уруқ-туғқанлиридин көңүл сорайду.

Мәруп әйса шу вақиттики әһвални әсләп, мундақ дәп язиду: «бу дәһшәтлик мәнзирини көрүп, биз қериндашларниң көзлиримиздин яш қурумиди. Көз яшлиримиз билән мурдини ююп, тазилап кепәнлидуқ. Андин намизини чүшүрүп, һәрәмбағниң қешидики алтунлуқ қәбристанлиққа елип чиқтуқ. Мәрһумниң дәпнә мурасимиға қатнишиш шунчилик чәкләндики, кишиләр аилимизгә келишкиму җүрәт қилалмиди. Мунҗийә һәдиниң кичик дадиси сидиқ аблаяри мәрһумниң җиназа намизиға қатнишиш үчүн областлиқ сиясий кеңәштин рухсәт сориди, сиясий кеңәш областлиқ партийә комитетидин рухсәт елип бәргәндин кейинла андин қатнишалиди… мәрһумниң нәзир-чириғиму пәқәтла уруқ-туғқан, қәвми-қериндашлириниң қатнишиши билән һечбир дағдуғисиз, җимҗитлиқ ичидә тамам болди.»

Или областлиқ даириләр вә или областлиқ җамаәт хәвпсизлики башқармиси абдурәһим әйсаниң аилисигә қанчилик һәйвә көрсәтмисун, ғулҗа хәлқидә көтүрүлгән наразилиқ кәйпияти вә җамаәт пикриниң бесими нәтиҗисидә ахирида абдурәһим әйсаниң мийитини мусулманларниң өлүм узитиш қаидиси бойичә ююп, кепәнләп, намизини чүшүрүп йәрликкә қоюшқа рухсәт қилишқа мәҗбур болиду. Гәрчә һөкүмәт тәрәп дәпнә мурасимиға җамаәтни қатнаштурмаслиқ, пәқәтла биваситә уруқ-туғқанлириниң қатнишишини биләнла мийитни йәрликкә қоюшни шәрт қилған болсиму, әмма ғулҗа хәлқи коча-кочилардин чиқип абдурәһим әйсаниң дәпнә мурасимиға қатнишиду.

Совет иттипақиниң ғулҗада турушлуқ консулханисидики алаһидә хадим блокинниң хатирисигә қариғанда, ғулҗада абдурәһим әйсаниниң мийитини дәпнә қилидиған күни или қазақ аптоном областлиқ парткомниң секретари җаң шигуң илидики рәһбирий кадирлар вә сиясий кеңәшниң әзалирини йиғип, бу вәқә һәққидә давраң салмаслиқ, пикир баян қилмаслиқ вә җәмийәттә тарқалған сөз-чөчәкләргә пәрва қилмаслиқ, болупму ғулҗада бирәр вәқә чиқип қелишниң алдини елиш һәққидә көрсәтмә бериду. Абдурәһим әйсаниң мийити униң биваситә уруқ-туғқанлири вә бир қисим җамаәтнинмг қатнишиши билән җимҗит вә дағдуғисиз һалда йәрликкә қоюлиду.

(Давами бар)

Толуқ бәт