Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (27)

Мухбиримиз қутлан
2020-08-04
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1958-Йили хитай һөкүмити қозғиған «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» тә актиплиқ билән оттуриға чиққан, әмма «мәдәнийәт инқилаби» да бойниға «җасус» дегән тахтай есилип, күрәшкә тартилған бурһан шәһиди (оңда) билән абдулла закироф (солда).
1958-Йили хитай һөкүмити қозғиған «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» тә актиплиқ билән оттуриға чиққан, әмма «мәдәнийәт инқилаби» да бойниға «җасус» дегән тахтай есилип, күрәшкә тартилған бурһан шәһиди (оңда) билән абдулла закироф (солда).
RFA/Qutlan

Йигирмә йәттинчи қисим: абдурәһим әйсани қарилиған сабиқ «сәпдаш» ларниң кейинки тәқдири (беши)

1957-Йили 12-айниң иккинчи йеримида абдурәһим әйса «әшәддий йәрлик милләтчи» дегән қалпақ билән тартип чиқирилип, 1958-йили 1-айниң 17-күни сирлиқ суйиқәст билән өлтүрүлгүчә болған җәрянда пәқәтла бир ай вақит өткән иди. Бу қисқиғинә бир ай җәрянида уйғур аптоном райониниң рәиси сәйпидин әзизидин тартип, шинҗаң һәрбий райони сиясий бөлүминиң муавин мудири заһир сәвданофичә, уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назаритиниң назири әнвәр җакулиндин тартип, сабиқ шинҗаң институтиниң муавин мудири исмаил һевизуллайофқичә болған бир қатар даңдар шәхсләр илгирики «достлуқ вә сәпдашлиқ» хатирисини йиртип ташлап, абдурәһим әйсани рәһимсизлик билән қарилайду.

Әҗәблинәрлики шуки, юқириқи кишиләрниң һәммиси 1940-йиллардики или инқилаби вә буниң нәтиҗисидә қурулған шәрқий түркистан җумһурийити мәзгилидә абдурәһим әйса билән мүрини-мүригә тирәп күрәш қилған «инқилабий сәпдашлар» иди. 1930-Йилларда ташкәнттә оқуған исмаил һевизуллайоф абдурәһим әйсаниң йеқин дости болуп, 1945-йили үрүмчидә абдурәһим әйса билән бирликтә «баһар» тәшкилатиға қатнишип, йәр асти паалийәтлири елип барған йеқин сәпдашлардин иди. Шуңиму абдурәһим әйсаниң әң кичик иниси мәруп әйса акисиниң сирлиқ өлүми һәққидә еғиз ачқанда: «хитай компартийәси акамни ‹әшәддий йәрлик милләтчи' дәп әйиблигәндә у мәйдисини керип қоюп тик турған иди, әмма хитайниң депиға уссул ойниған бир қисим йеқин достлири билән сәпдашлири уни ‹йәрлик милләтчи' дәп әйиблигәндә акамниң қәлби ләхтә-ләхтә болди,» дәйду.

Дегәндәк, «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» башлиниши билән абдурәһим әйса, зия сәмәди, ибраһим турди қатарлиқ «қара тизимлик» тики кишиләргә қарши биринчи пай оқни уйғур аптоном райониниң рәиси сәйпидин әзизи етип бериду. Бу һәқтә мәруп әйса өз әслимисидә мундақ дәп язиду: «бу һәрикәткә мав зедоң бейҗиңда туруп, дең шявпиң шиәндә туруп биваситә қоманданлиқ қилди. Һәрикәтниң шинҗаңдики қомандани ваң енмав пәрдә арқисида туруп, сәйпидин әзизини сәһнигә чиқирип қойди. Сәйпидин әзизи ‹йәрлик милләтчиликкә қарши туруш һәрикитигә сәпәрвәрлик қилиш йиғини' да хитайлар тәйярлап бәргән ‹йәрлик милләтчиликкә қәтий қарши туруп, сотсиялизмниң улуғ ғәлибиси үчүн күрәш қилайли' дегән доклатини оқуди шундақла уйғуристанлиқ вәтәнпәрвәрләргә қарши биринчи оқни етип бәрди.»

Аридин 30 йилдәк вақит өтүп, 1990-йилларға кәлгәндә абдурәһим әйсаниң ғулҗа алтунлуқтики қәбриси ғайиб болиду. Сәйпидин әзизиму 1970-йилларниң ахири һоқуқтин домилап, бейҗиңға елип кетилиду. У бейҗиңдики мирзақамақта язған «өмүр дастани» намлиқ әслимисиниң оқурмәнләргә улашмиған 3-томида илгирики мәйданини йәнә тәкрарлап: «абдурәһим әйса, ибраһим турди қатарлиқ миллий кадирларда ‹йәрлик милләтчилик' идийәси еғир иди. Кейин абдурәһим әйса күрәшкә тартилип чидимиғанда өливалди,» дәп язиду.

Мәруп әйса акиси абдурәһим әйсаниң ашу күнләрдики қийин әһвалини әсләп, мундақ дәп язиду: «1958-йилиниң январ ейи кириш билән күрәш йиғини қизип кәтти. Бир абдурәһим әйсаниң үстидики күрәш йиғини 16 күн давам қилди. Абдурәһим әйса қатнашқан гуруппида шинҗаң институтиниң муавин мудири исмаил һевизуллайофму бар болуп, у әсәбийләрчә чалвақап, һә десила ‹абдурәһим әйсада милләтчилик идийәси еғир' дәп җар салди. У раст-ялған пикирләргә мәһкәм есиливелип вә уни принсипқа көтүрүп, абдурәһим әйсаға задила арам бәрмиди. Абдурәһим әйсаниң йиғинда өзини тәкшүрүши хитай рәһбәрлиригә задила яқмиди. У хитайниң қатму-қат бесимлириға писәнт қилмай, бешини тик тутуп мәғрур турди. Абдурәһим әйсаниң мәғрурлуқидин оғиси қайниған ваң енмав ‹күрәш қилиш' ниң 16-күни күрәшни юқири пәллигә көтүрүп, уни үзүл-кесил мат қилмақчи болди. Абдурәһим әйсани паш қилиш үчүн өзлири тәрбийәләп тәйяр қилған партийә актипи исмаил һәвизуллайофни мунбәргә чиқарди.»

Ундақта, күрәш йиғинида абдурәһим әйсаға тунҗи болуп һуҗум қилған исмаил һевзуллайоф зади ким иди?

Бу һәқтә зияритимизни қобул қилған мәруп әйса исмаил һевизуулайофниң 1930-йилларда ташкәнттә оқуған зиялийлардин икәнликини, униң акиси абдурәһим әйса билән болған достлуқ мунасивитиниң 1940-йилларниң башлиридила башланғанлиқини, шуниңдин буян таки 1957-йилиғичә улар икки аилиниң йеқин достлардин болуп өткәнликини баян қилди.

Һалбуки, 1957-йилиниң ахириға кәлгәндә ваң енмав шинҗаң институтиниң муавин мудири исмаил һевизуллайофтин устилиқ билән пайдилинип, уни йеқин дости абдурәһим әйсаға қарши мәйданға салиду. Бу һәқтә мәруп әйса өз әслимисидә мундақ дәп язиду: «1957-йили язниң ахири акам абдурәһим әйса дәм елиш үчүн бортала аришаңға бармақчи болди. Буни уққан һевизуллайоф униңға аришаңға биллә бериш тәклипини бериду. Буниң билән улар икки аилә аришаңға биллә бариду. Һевизуллайоф аршаңда биллә дәм елиш пурситидин пайдилинип, абдурәһим әйсадин гәп елишқа тиришиду. У аршаңда шипалиқ суға чүшкәндиму, сиртта сәйлә қилип йүргәндиму түрлүк соалларни сорап акамдин сир елишқа башлайду. Бир күни аршаңда чөмүлүветип акам абдурәһим әйса мундақ дәпту: ‹мән бу қетимқи һәҗ сәпири җәрянида илгири әнглийәниң мустәмликиси болған сәуди әрәбистани билән мисир әллирини көрүп кәлдим. Улар әнглийәниң мустәмликиси болғини билән һөкүмәт хизмитидә бирму инглиз йоқ икән. Һәммә ишни әрәбләр өзлири қилидикән. Пәқәт баш валий инглизлардин қоюлидикән. Биз шинҗаң уйғур аптоном райони дегән атақни алғучә, әнглийәниң мустәмликиси болсақ яхширақ болаттикән! ' йәнә бир күни улар иккиси сәйлә қилип, йиқилип ятқан бир қери дәрәхниң үстидә олтуруп параңлишипту. Бу вақитта абдурәһим әйса йәнә исмаил һевизуллайофниң кочилап сориған соаллириға җаваб берип, өзиниң һәҗдин қайтиш сәпиридә истанбул меһманханисида бир кечә қонуп өткәнликини, өзлири чүшкән меһманханиниң хоҗайини уни чақирип меһман қилғанлиқини сөзләп бериду. Бу меһманханиниң хоҗайини әслидә иккинчи дуня урушида герман армийәсигә әсиргә чүшкән совет әскири болуп, теги-тәкти қазақистанлиқ қазақлардин икән. Абдурәһим әйса шу қетимлиқ параң арилиқида дөвләтбәг исимлик бу қазақ кишиниң өзигә бир данә нахша қачиланған патефон пиластинкисини совға қилғанлиқини сөзләп бериду. Бу гәпләрни дәватқанда абдурәһим әйсаниң қизи гүзәл уларниң әтрапида кепинәк қоғлап ойнап йүргән икән.»

Мәруп әйса әслимисидә йәнә мундақ дәп язиду: «бортала аришаңдин қайтип кәлгәндин кейин достлуқтин көрә мәнсәпни әла билгән исмаил һевизуллайоф абдурәһим әйсадин аңлиған мәлуматларни еқитмай-темитмай сәйпидин әзизигә йәткүзиду. Сәйпидин әзизи дәрһал буни хоҗиси ваң енмавға йәткүзиду. Ваң енмав бу мәлуматларни аңлиғандин кейин худди чоғ дәссивалғандәк тепирлап, өзини қойидиған җай тапалмай қалиду. У башлиниши алдида турған ‹йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт' тә абдурәһим әйсани тартип чиқирип, уҗуқтуруш пиланини түзүп қойиду.»

Аридин бирқанчә ай өтмәйла абдурәһим әйса «әшәддий йәрлик милләтчи» қалпиқи билән тартип чиқирилғинида униң йеқин дости исмаил һевзуллайоф йүзидики ниқабини йиртип ташлап, абдурәһим әйсаға шиддәт билән һуҗумға өтиду. У абдурәһим әйсаниң һәҗ мәзгилидә чәтәлләрдики «бөлгүнчи» ләр билән мәхпий көрүшкәнликини, қайтишида дәвләтбәг дегән америка җасуси билән көрүшүп, у совғат қилған патефон пиластинкисини оғрилиқчә вәтәнгә елип кәлгәнлики қатарлиқ бир қатар «җинайәт» ләрни паш қилиду.

Мәруп әйса ахирида гәрчә исмаил һевизуллайоф ваң енмавниң көрсәтмиси билән шу йилларда йеқин дости абдурәһим әйсаға хиянәт қилған вә уни сатқан болсиму, әмма униң кейинчә яхши күн көрмигәнликини, хитай даирилириниң уни мукапатлап өстүрүшниң орниға җазалап ғулҗаға сүргүн қилғанлиқини тилға алиду.

Исмаил һевизуллайофниң «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» җәрянида дости абдурәһим әйсани «йәрлик милләтчилик» билән әйиблигәнлики вә униң үстидин «қара материял» топлап, уйғур аптоном районлуқ парткомға йоллиғанлиқи һәққидики деталларни әйни вақитта совет иттипақиниң үрүмчидики баш консули добашинниң москваға йоллиған мәхпий доклатиму тәстиқлайду.

Тәқдирниң чақчиқи бәзидә кишиләрни һәқиқәтән һәйран қалдуриду. 1958-Йили 1-айда абдурәһим әйса суйиқәст билән өлтүрүлүп узун өтмәйла, ваң енмав гуруһидикиләр сәйпидин әзизиниму «шинҗаңдики йәрлик милләтчиләрниң әң чоң катибеши» дәп әйибләйду. Бу вақитта хитай компартийәсиниң алий рәһбири мав зедуң сәйпидин әзизиниң хитай ичи вә қошна әлләрдики тәсирини көздә тутуп қоғдап қалған болсиму, әмма абдурәһим әйсани әйибләштә печка орнида қоллинилған исмаил һевизуллайоф қурбанлиқ қилиниду. Шинҗаң университетиниң профессори мәрһум абдушүкүр муһәммәтимин билән нөвәттә түркийәдә яшаватқан султан махмут қәшқәрли өз әслимилиридә 1958-йилиниң иккинчи йеримида шинҗаң институтиниң муавин мудири исмаил һевизуллайофниң башқа нәччә онлиған уйғур оқутқучилар билән бир қатарда «йәрлик милләтчи» қалпиқи кийип, әмгәк билән өзгәртиш лагерлириға йолланғанлиқини тилға алиду.

(Давами бар)

Толуқ бәт