Абдурәһим әйсаниң һаяти вә сирлиқ өлүми (28)

Мухбиримиз қутлан
2020-09-08
Share
abdurehim-eysa-Tengritagh-mehmanxanisi.jpg Абдурәһим әйса (оңдин биринчи) үрүмчидики «тәңритағ» меһманханисида өткүзүлгән уйғур аптоном райониниң қурулуш мурасимида. 1955-Йили 1-өктәбир.
RFA/Qutlan

Йигирмә сәккизинчи қисим: абдурәһим әйсани қарилиған сабиқ «сәпдаш» ларниң кейинки тәқдири (ахири)

Тәқдирниң чақчиқи аҗайип болиду, бәзидә кишиләрни күлдүрсә, бәзидә йиғлитиду. 1957-Йили 12-айниң 16-күни башланған уйғур аптоном районлуқ парткомниң «йәрлик милләтчиликкә қарши күрәш» бойичә кеңәйтилгән йиғинида сабиқ шинҗаң институтиниң муавин мудири исмаил һевизуллайоф ваң енмавниң көрсәтмиси билән өзиниң йеқин дости абдурәһим әйсани «әшәддий йәрлик милләтчи» дәп әйиблигәндә, һәм йиғин қатнашчилириму, һәм абдурәһим әйсаниң өзини һәйранлиқтин яқа чишлигән иди. Һалбуки, аридин йерим йил вақит өтмәйла исмаил һевизуллайофниң өзиму шинҗаң институтидин «йәрлик милләтчи» дәп тартип чиқирилип, һоқуқидин елиниду вә әмгәк билән идийә өзгәртиш лагериға әвәтилиду.

Аридин 60 йилдин артуқ вақит өткән бүгүнки күндә абдурәһим әйсаниң һазир ташкәнттә яшаватқан әң кичик иниси мәруп әйса бу һәқтә әслимә тәқдим қилип: «өз вақтида акамни ‹әшәддий йәрлик милләтчи' дәп әйиблигән, паш қилған яки хитай хоҗайинлириға яхши көрүнүш үчүн акам абдурәһим әйсаға бир патман төһмәт-иптиралар билән һуҗум қилған кишиләрниң бәзилири кейинчә көзи кор болуп өлди, пут-қоли тутмас болди яки өз қилмишлиридин пушайман қилип биздин әпу сориди, бәзилирини хитайлар түрмиләрдә қийнап йоқ қилди,» дәйду.

Абдурәһим әйсаниң сирлиқ өлүмигә алақидар хитай вә сабиқ совет иттипақиниң мәхпий архип һөҗҗәтлиридә, шундақла шаһитларниң узун йиллиқ сүкүтини бузуп бәргән гуваһлиқлирида әнвәр җакулинниң исмиму тилға елиниду. Ундақта, 1958-йили 1-айдики абдурәһим әйсани суйиқәст билән өлтүрүш оператсийәсидә әнвәр җакулинниңму қоли болғанму? мәруп әйса өзиниң узун мәзгиллик из қоғлап ениқлашлири җәрянида әнвәр җакулинниң абдурәһим әйсани җисманий җәһәттин йоқ қилиш сүйиқәстигә биваситә арилашқан кишиләрдин бири болғанлиқини илгири сүриду.

1950-Йилларниң башлирида или вилайитиниң валийси болуп вәзипә өтигән әнвәр җакулин хитай компартийәсиниң илида бир қисим юқири абруйлуқ диний затлар, бай содигәрләр, йәр игилири вә чарвидарлар шундақла миллий армийиниң көзгә көрүнгән командирлирини бастурушида рол алған кишиләрниң бири икән. У 1950-йилларниң иккинчи йеримида уйғур аптоном районлуқ җамаәт хәвпсизлики назаритиниң назири, уйғур аптоном районлуқ сиясий-қанун башқармисиниң башлиқи қатарлиқ вәзипиләрни өтигән болуп, шу йилларда көплигән уйғур, қазақ сәрхиллириниң «әксилинқилабчи», «пан-түркист» вә «йәрлик милләтчи» қатарлиқ қалпақлар билән җазалинишида қоли болған икән.

Мәруп әйса зияритимиз җәрянида хитай компартийиси үчүн шунчә көйүп-пишип хизмәт қилған, һәтта өз вәтәндашлирини қурбанлиқ қилиштин янмиған әнвәр җакулинниң кейинчә хитай хоҗайинлириниң қолида ечинишлиқ рәвиштә өлтүрүлгәнликини тәкитләп өтти.

Или қазақ аптоном областиниң сабиқ башлиқи җағда бабаликоф 1957-йили 12-айниң оттурилиридин 1958-йили 1-айниң 17-күнигичә абдурәһим әйса билән үрүмчидики «тәңритағ» меһманханисиниң 214-номурлуқ ятиқида биллә турған иди. У абдурәһим әйса өлтүрүлүштин бурун униң билән көрүшкән әң ахирқи киши, шундақла әтиси сәһәрдә абдурәһим әйсаниң қанлиқ җәситини тунҗи болуп көргән кишиләрниң бири иди. Әмма җағда бабаликоф шу күндин етибарән абдурәһим әйса мәсилисидә сүкүт қилиду. Йерим йилдин кейин униң өзиму «қазақ милләтчиси» дәп тартип чиқирилип, түрмигә ташлиниду. 1961-Йили совет иттипақиға чиқип кеткәндин кейинму бу дело тоғрилиқ еғиз ачмайду. Пәқәт 1970-йилларға кәлгәндә андин у абдурәһим әйсаниң қазақистандики туғқанлириға гуваһлиқ берип, бу сүйиқәсттә әнвәр җакулинниң қоли барлиқини ашкарилайду.

Өз дәвридә ваң енмавниң йолйоруқи билән абдурәһим әйсани «йәрлик милләтчи» дәп қарилиған, уни «мәсилә тапшуруш» қа қистиған кишиләр ичидә или қазақ аптоном областлиқ сот мәһкимисиниң сабиқ муавин башлиқи һәбибулла мутәллипму бар иди. Мәруп әйса акиси абдурәһим әйсаниң 1952-йили или валийси болған мәзгиллиридә һәбибулла мутәллипни адәттики кадирлиқтин өстүрүп, оттура сотта вәзипигә тәйинлигәнликини, әмма униң кейинчә техиму юқири әмәл тәмәсидә сиясий актипларниң биригә айланғанлиқини тәкитләйду.

Мәруп әйса 1990-йилларда язған «абдурәһим әйса өлүминиң сири» намлиқ әслимисидә 1957-йили 12-айниң ахири «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» башланғанда ваң енмавниң исмаил һевизуллайоф билән бир қатарда һәбибулла мутәллипниму ишқа селип, абдурәһим абдурәһим әйсаға бесим ишләткәнлики вә уни баш әгдүрүшкә урунғанлиқини баян қилип өтиду.

1970-Йилларға кәлгәндә тәқдирниң чақчиқи бу кишиләрни өз қилмишлири һәққидә өкүнүшкә вә това қилишқа мәҗбурлайду. Мәруп әйсаниң әслимә қилишичә, шу йилларда алмутада униң билән йүзләшкән һәбибулла мутәллип өзиниң әйни вақиттики қилмишлири үстидин пушайман қилғанлиқини вә абдурәһим әйсаниң бала-чақилири билән уруқ-туғқанлиридин әпу сорайдиғанлиқини билдүриду. Һәбибулла мутәллип өзиниң әйни вақитта ваң енмав билән сәйпидин әзизиниң қаттиқ бесими астида абдурәһим әйсани «йәрлик милләтчи» дәп қарилашқа мәҗбур болғанлиқини ашкарилайду.

1958-Йили 1-айда абдурәһим әйса үстидики күрәш йиғини әвҗигә чиққанда, уни рәһимсизлик билән әйиблигән «сапдаш» лири арисида генерал заһир савданопму бар иди. Мәруп әйса өз әслимисидә заһир савданопниң әйни вақиттики күрәш йиғинида акиси абдурәһим әйсаға интайин қопаллиқ билән сәнләп туруп һуҗум қилғанлиқини, әмма абдурәһим әйсаниң қәддини тик тутуп, униң чалвақашлириға писәнт қилмиғанлиқини әскәртип өтиду: «исмаил һевзуллайофтин кейин сөзгә чиққан заһир сәвданоф абдурәһим әйсани қопаллиқ билән сәнләп туруп: ‹сән тордин чүшүп қалған синипий ят унсур, партийәгә көз бояп киривалған синипий дүшмәнсән! ейтқина, һазир һевзуллайоф паш қилған мәсиләңни немишқа өзлүкүңдин паш қилмайсән? бу сениң партийәгә ишәнмигәнликиң әмәсму? каллаңни силкиветип бар мәсиләңни толуқ тапшур! ' дәп бирмунчә һақарәтлик сөзләрни қилиду.»

Мәруп әйса заһир савданопниң 1950-йилларниң башлиридин буян илидики сиясий һәрикәтләрдә изчил актиплиқ қилип кәлгәнликини, «йәрлик милләтчиликкә қарши һәрикәт» җәрянида абдулла закироф қатарлиқлар билән бирликтә «ваң енмав гуруһи» ниң чомақчилиқини қилғанлиқини тәкитләп өтти.

Абдурәһим әйса үчүн хитай коммунистлириниң суйиқәстлик һуҗумлири әмәс, бәлки әң йеқин достлири вә сәпдашлириниң өзигә қилған сатқинлиқи, болупму милләтниң тәқдири әң қийин күнләрдә туруватқан бир пәйттә уларниң өз миллитиниң мәнпәәти үчүн әмәс, бәлки хитай компартийәси үчүн кәтмән чепиши, техиму ениқрақ қилип ейтқанда, уларниң тарихниң қарши тәрипидә туруши уни һәммидин бәкрәк азаблайду.

(Давами бар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт