Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (2)

Muxbirimiz qutlan
2019-10-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayning 1950-1960-yillarda Uyghur diyarida qozghighan siyasiy dolqunlirida seperwerlikke keltürülgen bir ewlad kishiler.
Xitayning 1950-1960-yillarda Uyghur diyarida qozghighan siyasiy dolqunlirida seperwerlikke keltürülgen bir ewlad kishiler.
RFA/Qutlan

Ikkinchi qisim: merup eysa- "Akam abdurehim eysa xitay kommunizimining qurbanidur"

Xitay kommunistlirining Uyghur diyarini idare qilghanliqigha 70 yil bolghan bügünki künde tarixqa so'al qoyulmaqta: kommunizm, jümlidin xitay kommunizimi bu 70 yil jeryanida Uyghurlargha némilerni élip keldi?

Bu qabahetlik 70 yilni béshidin ötküzgen we uning mudhish qaynamlirida yashighan Uyghur shahitlar xitay kompartiyesining teshwiqatlirida éytiliwatqan atalmish "Bextlik shinjang" sepsetesini keskin ret qilidu.

85 Yashqa kirgen merup eysa bügün özbékistan paytexti tashkentte yashimaqta. U 20-esir Uyghur tarixidiki eng chong siyasiy délolarning biri bolghan, 1958-yili yanwarda "Esheddiy yerlik milletchi" dégen qalpaq bilen ziyankeshlikke uchrighan shundaqla xitay kommunizimining qurbanigha aylan'ghan merhum abdurehim eysaning eng kichik inisidur. Merup eysa bu munasiwet bilen radiyomiz ziyaritini qobul qilip, akisi abdurehim eysaning buningdin 61 yil ilgiri siyasiy suyiqest bilen xitay kommunizimining qurbani bolghanliqini, sotsiyalizm yaki kommunizmning emeliyette fashizimdin héch perqi yoq bir siyasiy idé'ologiye ikenlikini tekitlep ötti.

Merup eysaning bayan qilishiche, ularning nesebi ili diyarida ötken meripetperwer jemetlerdin hésablinidighan yüsüp paxta we uning oghli eysa'axun a'ilisige tutushidiken. Merup eysa bowisi eysa'axunning kichik oghli ibrahim a'ilisining 10-perzenti bolup tughulghan iken. U özining 1934-yili may éyida ili wilayitining yuqiriqi jaghistay yézisida dunyagha kelgenlikini, akisi abdurehim eysaning a'ilisidiki 2-oghul ikenliki, uning 1910-yili etrapida eyni waqittiki rusiyege qarashliq yettesu ölkisining ghaljat yézisida tughulghanliqini tilgha alidu.

Merup eysa kéyinki yillarda özining akisi abdurehim eysaning délosi heqqide uzun mezgil izdinish élip bérip, mexsus eslime yézip chiqqanliqi, bu tarixiy eslimining pütüp chiqishida eyni waqitta ottura asiya jumhuriyetliride yashighan köpligen Uyghur ziyaliylirining, jümlidin sabit abdurahman Uyghuri bilen dawut tur'exmedofning yardimi bolghanliqini alahide eskertip ötidu.

Merup eysa özining 1950-yillarning bashlirida béyjingdiki milletler institutida oqughanliqini, 1958-yili 1-ayda akisi abdurehim eysagha "Esheddiy yerlik milletchi" qalpiqi kiydürülüp siyasiy suyiqest bilen öltürülgendin kéyin a'ilisi boyiche sowét ittipaqigha chiqip kétip deslep almutada yashighanliqini, kéyinche tashkentke köchüp barghanliqini bayan qilidu.

Merup eysa 1960-yili tashkent dölet uniwérsitétining sherqshunasliq fakultétigha kirip oqughanliqini, oqush püttürgendin kéyin tashkent radiyosining qarimida échilghan xitaygha qarshi anglitish béridighan Uyghurche radiyoda ishligenlikini ilgiri süridu. Merup eysa tashkent radiyosining Uyghurche anglitishidiki programmilarning köp qismining moskwadin belgilinip ewetilidighanliqi, az qismini özliri teyyarlap anglitidighanliqini eskertip ötidu.

Merup eysa 1960-yillarda tashkent radiyosida Uyghurche anglitishning tesis qilinishining sowét-xitay munasiwetlirining buzulushi bilen biwasite munasiwetlik ikenlikini, 1949-yili xitay kommunistlirining Uyghurlar wetinini ishghal qilishigha yardem bergen sowét ittipaqining 1960-yillargha kelgende tashkent radiyosida xitaygha qarshi Uyghurche radiyo anglitishi tesis qilghanliqini alahide tilgha élip ötidu.

U özining 85 yilliq hayat musapiside sotsiyaslizm we kommunizmning mahiyitini chongqur derijide chüshen'genlikini, buning emeliyette fashizimdin perqi yoq bir siyasiy idé'ologiye ikenlikini, Uyghur xelqining bu izimlarning eng chong qurbani bolghan bir xelq ikenlikini tekitlep ötidu.

Merup eysa 1950-yillardin taki özbékistan radiyo-téléwiziye idarisidin pénsiyege chiqqan yillirighiche bolghan hayat musapisi heqqidimu qisqiche melumat bérip ötidu. U eysa'axun a'ilisidiki 9 oghul bir qizdin bügün hayat yashawatqan birdin bir kishining özi ikenlikini, bu a'ilidin yétiship chiqqan kishilerning 20-esir Uyghur siyasiy we medeniyet tarixida muhim rollarni oynighanliqini tilgha élip ötidu.

Merup eysa axirida xitay sotsiyalizimning Uyghur xelqige qandaq balayi'apetlerni élip kelgenlikini eskertip mundaq deydu: "Sotsiyalizm Uyghur xelqining bélini sundurdi we hélihem sundurmaqta. Bizning millitimizning béshigha kelgen bu qara künler héch bir xelqning béshigha kelmisun! . . ."

(Dawami bar)

Toluq bet