Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (4)

Muxbirimiz qutlan
2019-10-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Abdurehim eysaning ustazi nezerxoja abdusemet oghli .
Abdurehim eysaning ustazi nezerxoja abdusemet oghli .
RFA/Qutlan

Tötinchi qisim: nezerxoja abdusemet (Uyghur balisi) ning abdurehim eysagha körsetken tesiri

Abdurehim eysa 1928-yili bolshéwiklarning réjimidin qéchip ana yurti jaghistaygha kelgen yilliri ili wadisi hazirqi zaman yéngi ma'aripining upuq nurigha teshna boluwatqan yillar idi. Bu waqitta abdurehim eysa Uyghur xelqide pütkül millet gewdisi bilen oyghinish hasil qilish üchün yéngiche zamaniwi ma'aripqa yürüsh qilishning zörürlükini chongqur derijide tonup yétidu. Bu jehette uning oylighanliri ustazi nezerxoja abdusemet oghli bilen bir yerdin chiqidu. Shundaq qilip, ular birlikte jaghistayda yéngiche mektep échip, aqartish élip baridu.

Merup eysaning bayan qilishiche, akisi abdurehim eysaning nezerxoja abdusemet oghli bilen bolghan ustaz-shagirtliq munasiwiti 1920-yillarning axirliri bashlan'ghan iken. U özining akisi heqqide eslimiside mundaq dep dep yazidu: "Akam abdurehim eysa 1920-yillarning axiri moskwadiki yéza-igilik institutidin 'bayning balisi' dégen bahane bilen heydelgendin kéyin yurti ghaljatqa qaytip kelgen. Shu yillarda akam waqitni bikar ötküzmey eyni waqittiki eng bilimlik ziyaliylardin bolghan nezerxoja abdusemet oghli (Uyghur balisi) ni ustaz tutup, uningdin Uyghur tarixi we edebiyat bilimlirini ögen'gen iken. Akamning yéziqchiliq tarixi ene shu yillardin bashlinidu."

Merup eysaning bayan qilishiche, nezerxoja abdusemet 20-esirning bashlirida rusiye tewesidiki Uyghurlar arisida eng baldur oyghan'ghan Uyghur serxilliridin iken. Emma 1920-yillarning ikkinchi yérimigha kelgende u bolshéwiklar hakimiyitining teqibige uchrap, ghulja terepke qéchip ötüshke mejbur bolidu.

Merup eysa özlirining ana jemet tereptin nezerxoja abdusemet oghlining ata-bowiliri bilen yéqin tughqan kélidighanliqini, bu ikki a'ile otturisida ilgiridin tartip yéqin munasiwetning mewjutluqini, shu sewebtin akisi abdurehim eysaning jaghistayda ustazi nezerxoja abduseme bilen ma'arip we aqartish ishlirida yéqindin hemkarlashqanliqini bayan qilidu.

Merup eysa yene akisi abdurehim eysaning shu yillarda nezerxoja abdusemet oghlini ustaz tutup, yéziqchiliq bilenmu shughullan'ghanliqini, uningda milletperwerlik we weten éngining shekillinishide ustazi nezerxoja abdusemet oghlining küchlük tesiri barliqini tekitlep ötidu.

Merup eysa akisi abdurehim eysaning hayati toghriliq yazghan eslimiside akisining 1930-yillardiki edebiy ijadiyet hayati we yéziqchiliq kechürmishliri heqqide mundaq dep yazidu: "1930-Yillar Uyghurlar tarixidiki qaynam-tashqinliq yillar boldi. Bu yillarda akam abdurehim eysa bir tereptin pütün waqtini ma'arip we aqartish ishlirigha serp qildi. Yene bir tereptin qoligha qelem élip, wetenni hörlükke, xelqni oyghinishqa chaqiridighan, bilim we ma'arip arqiliq milletni aqartish téma qilin'ghan bir yürüsh shé'irlarni yazdi. U yene bu mezgillerde bir qisim sehne eserlirinimu yazghan idi. Uning eserliri shu yillarda "Ili géziti" we "Shinjang géziti" ning edebiyat sehipiside "Derdmen" texellusi bilen élan qilin'ghan. U 1935-yili élan qilin'ghan "Dertmenning tiliki" namliq shé'irida mundaq dep yazidu:

Oqush, oqush, bilim élish waqti yetti,

Nadan qélip, yem bolushning waqti ketti.

Jan élimge ich sirimni uqturay dep,

Öz-özümni munberlerde qaynatqum bar!

Köngli sunuq miskin halda yatqan elni,

Güdük chélip tang seherde oyghatqum bar.

Söyümlük wetinimning keng qoynida,

Ilim yurti, chong mektepler ornatqum bar."


Merup eysa akisi abdurehim eysaning eyni waqitta yazghan shé'ir we sehne eserlirini aldi bilen ustazi nezerxoja abdusemet oghligha körsitip, uning pikir-tekliplirini alghanliqini, abdurehim eysaning 1940-yillarning ikkinchi yérimida "Türmidin oghlumgha xet" namliq eslime xakatérliq eser yazghanliqini, bu eserni eyni waqitta nezerxoja abdusemet bilen exmetjan qasimilarning oqup yuqiri baha bergenlikini tekitlep ötti.

Merup eysa 1940-yillardiki milliy inqilab rehberliridin exmetjan qasiminingmu nezerxoja abdusemet oghlini nahayiti hörmet qilidighanliqini, uni bilimlik ustaz dep bilidighanliqini, hetta uningdin köp ishlarda meslihet sorighanliqini eskertip ötti.

Merup eysa yene ghuljida inqilab ghelibe qilip sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulghanda exmetjan qasimining jaghistaygha 3 qétim chiqip, nezerxoja abdusemetni hökümette wezipe élishqa teklip qilghanliqi, emma nezerxoja abdusetning bu teklipni ret qilip, exmetjan qasimigha qayta-qayta: 'rus bolshéwikliri arilashqan ishning axiri xeyrlik bolmaydu, ' dep agahlandurghanliqini tekitlep ötti.

(Dawami bar)

Toluq bet