Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (5)

Muxbirimiz qutlan
2019-10-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Ghuljadiki yéngiche mekteplerdiki oqutquchi we oqughuchilar. 1930-Yillarning axiri.
Ghuljadiki yéngiche mekteplerdiki oqutquchi we oqughuchilar. 1930-Yillarning axiri.
RFA/Qutlan

Beshinchi qisim: shéng shisey türmiside

Abdurehim eysa hayatining newqiran yashliq yillirini 1930-yillardiki ili Uyghur ma'aripining rawajlinishi üchün serp qilidu. Uning ustazi nezerxoja abdusemet oghli bilen jaghistayda achqan 6 sinipliq mektipi öz dewride zor ünüm yaratqandin kéyin, ghulja aqsaqalliri abdurehim eysani ghulja shehirige teklip qilip, uning "Ümid" mektipini yenimu tereqqiy qildurushini telep qilidu.

Merhum abdurehim eysaning hazir tashkentte yashawatqan eng kichik ukisi merup eysa akisi abdurehim eysa 1958-yili "Esheddiy yerlik milletchi" dégen qalpaq bilen sirliq bir rewishte öltürülgendin kéyin uning ismining pütkül metbu'at we taratqularda cheklen'genlikini, xitay da'irilirining hetta 1980-yillardimu akisining namni eslige keltürmigenlikini tilgha alidu. Halbuki, merup eysa ziyaritimiz dawamida kéyinki yillarda ili Uyghur ma'aripini tetqiq qilghan bir qisim kona ziyaliylarning abdurehim eysaning 1930-yillardiki ili Uyghur ma'aripigha qoshqan töhpilirige tégishlik baha bergenlikini eskertip ötidu.

Merup eysa akisi abdurehim eysaning 1930-yillarning ikkinchi yérimida ghuljidiki ataqliq ma'aripchi merup se'ididin kéyin "Ümid" mektipini qaytidin janlandurghan we derslik programmilirini yéngilighan kishi ikenlikini tekitlep ötti.

1941-Yiligha kelgende ili ma'aripida zor ünüm yaratqan abdurehim eysa shéng shisey hökümiti teripidin ürümchige yötkep kétilidu. Yeni militarist shéng shisey uningdin xatirjem bolalmay uni köz aldida nazaret qilish üchün ölkilik qizlar ottura mektipige yötkep kélidu. Bu mezgillerde ataqliq Uyghur sha'iri abdurehim ötkürmu bu mektepte oqutquchiliq qiliwatqan bolup, ötkür ependining xanimi xelchem tileshéwamu bu mektepte oquwatqan idi.

Merup eysaning tekitlishiche, akisi abdurehim eysa ürümchige barghandin kéyin ölkilik qizlar ottura mektipide oqutquchiliq qiliwatqan abdurehim ötkür we "Shinjang géziti" ning edebiyat bétide ishlewatqan lutpulla mutellipler bilen yéqin munasiwet ornitidu. Ürümchide uning edebiy ijadiyitide yéngi yüksilishler meydan'gha kélidu.

Merup eysa özining "Abdurehim eysa ölümining siri" namliq eslimiside akisi abdurehim eysaning 1940-yillarning bashlirida ürümchide élip barghan pa'aliyetliri heqqide mundaq dep yazidu: "Akam abdurehim eysa ürümchige yötkilip barghandin kéyin ölkilik qizlar ottura mektipining mudiri bolup ishleydu. Bu waqitta ürümchide ölkilik Uyghur medeniy aqartish uyushmisi we uning terkibidiki sanayi nepise özining aqartish we sen'et pa'aliyetlirini jiddiy élip bériwatqan yillar idi. Akam shu mezgillerde lutpulla mutellip, abdurehim ötkür qatarliq yash qelemkeshler bilen yéqin munasiwet ornitidu hemde Uyghur aqartish uyushmisining medeniyet-sen'et pa'aliyetlirigimu aktip ishtirak qilidu. Shu yillarda u shé'iriyet ijadiyitidin bashqa yene proza ijadiyiti bilenmu shughullinidu. Uning shu mezgillerde yazghan 'tolun' namliq hékayisi balilar hayatigha béghishlan'ghan bolup, edebiyatshunaslar kéyinche bu hékayini 'Uyghur hazirqi zaman edebiyatida balilar hékayichiliqining deslepki perdisini achqan eserlerning biri, ' dep baha bergen."

Merup eysa "Eslime" side yene mundaq dep yazidu: "Akam abdurehim eysa 1942-yili bashqa köpligen Uyghur ziyaliyliri bilen bir qatarda shéng shiseyning mexpiy saqchiliri teripidin ürümchide qolgha élinip, türmige tashlinidu. Akamning shu yillarda yazghan 'türmidin oghlumgha xet' namliq türme xatiriside bayan qilinishiche, chéqimchilar shéng shiseyning qol astidiki Uyghur tilini pishshiq bilidighan saqchi bashliqi lyu bindigha doklat yollap, abdurehim eysaning gézitte élan qilghan 'qarlighach bilen kepter' namliq mesilide 'éghir siyasiy kinaye bar' dégen iken. Yeni ular: 'abdurehim eysa bu esiride uchar qushlarning hékayisini teswirligendek qilsimu, emeliyette shéng dubenning hakimiyitige daritmilighan, ' dep chaqqan iken. Shu sewebtin akam 'xeterlik unsur' dep qarilip, qolgha élin'ghan iken."

Abdurehim eysa shu qétim qolgha élinip taki shéng shisey 1944-yili 9-ayda Uyghur diyardin ketküche bolghan jeryanda türmide yatidu. Shéng shisey chongchinggha ketkendin kéyin gomindang hökümiti wu jongshinni shinjang ölkisining re'islikige teyinlep, ürümchige ewetidu. Wu jongshin ölke re'isi bolghandin kéyin shéng shisey türmiside hayat qalghan bir qisim Uyghur, qazaq we bashqa yerlik millet mehbuslirini türmidin chiqirip, weziyetni yumshatmaqchi we ilida qozghalghan milliy inqilabning yalqunini sülhi yoli bilen öchürmekchi bolidu. Ene shundaq dawalghup turghan weziyette abdurehim eysa bir qisim sepdashliri bilen bille türmidin qoyup bérilidu. Emma uning ghuljigha qaytishigha ruxset qilinmaydu.

(Dawami bar)

Toluq bet