Abdurehim eysaning hayati we sirliq ölümi (9)

Muxbirimiz qutlan
2019-11-19
Élxet
Pikir
Share
Print
1950-Yili séntebirning axiri xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining bir yilliq murasimigha qatnishish üchün béyjinggha yétip barghan 5-korpus (milliy armiye) ning komandirliri (ongdin solgha général muhemmet'imin iminof, général léskin, général zunun tiyipof, nusipqan künbayéf, refiq baychurin)
1950-Yili séntebirning axiri xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining bir yilliq murasimigha qatnishish üchün béyjinggha yétip barghan 5-korpus (milliy armiye) ning komandirliri (ongdin solgha général muhemmet'imin iminof, général léskin, général zunun tiyipof, nusipqan künbayéf, refiq baychurin)
RFA/Qutlan

1950-1951-Yilliri abdurehim eysa shinjang ölkilik xelq hökümitining ezasi, ölkilik emgek nazaritining naziri qatarliq wezipiler bilen ürümchide turghan bolsimu, emma köpinche waqitlarda ghuljigha bérip-kélip turidu. Bolupmu xitay kommunist hakimiyitining künlüki astida Uyghurlargha zadi qaysi derijidiki aptonomiye élish mesilisi uning kallisidin zadila néri ketmeydu. U bu mezgillerde ili inqilabigha qatnashqan köpligen sepdashliri bilen birlikte héch bolmighanda xitay xelq jumhuriyitining terkibide Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurulushi kérek. Uyghurlarmu xuddi sowétlar ittipaqining ottura asiya rayonidiki qazaqistan, özbékistan qatarliq milliy jumhuriyetlirige oxshash xitay künlüki astida ittipaqdash jumhuriyetlik hoquqqa érishishi kérek dégen qarashta idi.

Hazir özbékistan paytexti tashkentte yashawatqan merhum abdurehim eysaning eng kichik ukisi merup eysa bu heqte eslime teqdim qildi. U 1950-yillarning bashlirida ilidiki köpligen Uyghur serxillirining "Sotsiyalizm Uyghurlargha musteqilliq élip kélidu" dégen qarashta ikenlikini tekitlep ötti.

1951-Yilining bashlirida xitay kompartiyesi merkiziy komitéti Uyghur siyasiy serxillirining aptonomiye heqqidiki qarashlirini bilip béqish we ularning tomurini tutup körüsh oyunini oynaydu. Buning bilen shu yili 3-ayning béshida xitay kompartiyesi merkiziy komitéti Uyghur diyaridiki bashqarmidin yuqiri derijilik milliy kadirlargha "Milliy térritoriyelik aptonomiyeni sinaq teriqiside yolgha qoyush nizami 'layihe'" namliq höjjet bilen xitay kompartiyesi gherbiy-shimal byurosi milletler komitétining "Milliy téritoriyelik aptonomiyeni sinaq teriqiside yolgha qoyush nizami 'layihe' heqqide pikir élish, tekshürüsh programmisi" ni qoshup ewetidu.

Ilidiki mes'ul rehbiriy kadirlar xitay kompartiyesi merkiziy komitéti teripidin ewetilgen bu höjjet we pikir élish matériyalini tapshurup alghandin kéyin 1951-yili 3-ayning 4-küni ghulja shehiridiki "Ittipaq" merkiziy komitétining kutupxanisida mejlis achidu. Shahitlarning melumatlirigha qarighanda, yépiq halette échilghan mezkur mejliske ghuljidiki sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining yuqiri derijilik kadirliri, milliy armiyening ataqliq ofitsérliri, ijtima'iy-siyasiy teshkilatlarning wekilliri, diniy zatlar we yashlar wekilliri bolup 50 tin artuq kishi qatnishidu.

Merup eysa bu mejliske akisi abdurehim eysaningmu asasliq kishilerning biri süpitide qatnashqanliqini ilgiri süridu.

Tarixchi qehriman ghojamberdining ilgiri sürüshiche, mezkur mejliste 12 maddiliq bir teklip-pikir layihesi (beziler 15 maddiliq ikenlikini ilgiri süridu) teyyarlinip, uninggha yighin qatnashchiliridin 51 kishi imza qoyidu. Uningda asasliqi ikki négizlik mesile otturigha qoyulghan bolup, biri Uyghuristanning toluq musteqilliqini telep qilish, yene biri xitay xelq jumhuriyitining terkibide-sowétler ittipaqining ottura asiyadiki ittipaqdash jumhuriyetlirige oxshash- "Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti" qurush telep qilinidu. Emma yighin qatnashchiliri keskin muzakirelerdin kéyin Uyghuristanning toluq musteqilliq mu'emmasini hazirqi weziyette hem béyjingningmu hem moskwaningmu qollimaydighanliqini közde tutup, hazirche xitay xelq jumhuriyitining terkibide Uyghuristan üchün ittipaqdash jumhuriyetlik siyasiy sitatus telep qilish pikride birlikke kélidu.

Halbuki, "51 Chiler" mejliside otturigha chüshken teklip-pikirler we telepler heqqidiki höjjet xaraktérlik matériyallarni xitay hökümiti hazirgha qeder élan qilmaydu. Bu heqte pikir bayan qilghan merup eysa "51 Chiler" mejlisige ghuljidiki sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining asasliq kadirlirining hemmisi dégüdek qatnashqanliqini, emma yighinning yépiq halda échilghanliqini tilgha alidu.

Séypidin ezizimu "Ömür dastani" namliq eslimisining téxi élan qilinmighan 3-tomida 1951-yili 3-ayda ghuljida échilghan "51 Chiler mejlisi" heqqide qisqiche melumat béridu. U özining bu mejlis heqqidiki uchurlarni ghuljigha bérip qaytip kelgen seypullayoptin anglighanliqini, ghuljidiki mejlis ehlining seypullayopqa tapshurghan telep xétini körüp qattiq xapa bolghanliqini hemde shu mejliske qatnashqanliqi üchün seypullayopnimu tenqid qilghanliqini yazidu.

Ili inqilabigha qatnashqan mongghul garshabanining "Tarixning sadasi" namliq eslimisidimu ghuljidiki "51 Chiler" mejlisige seypullayopning riyasetchilik qilghanliqini, yighinda Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurush toghriliq 4 türlük teshebbusning otturigha chüshkenliki, buningdin xewer tapqan wang jénning shu yili 4-ayda ürümchide ölkilik shöbe byuroning kéngeytilgen yighinini échip, seypullayop, léskin qatarliq "51 Chiler mejlisi" ge qatnashqan asasliq kadirlargha zerbe bergenlikini tilgha alidu.

Abdurehim eysa ghuljidiki "51 Chiler" mejliside qandaq rollarni oynighan we qandaq pikir-tekliplerni otturigha qoyghan?

Merup eysa bu waqitlarda özining téxi gimnaziye oqughuchisi ikenlikini, akisi abdurehim eysaning ghuljidiki bu mejliste zadi qandaq pikir-tekliplerni otturigha qoyghanliqini bilmeydighanliqini eskertip ötti.

Halbuki, merup eysa kéyinche mezkur yighin'gha qatnashquchilardin akisi abdurehim eysaning "51 Chiler" mejliside Uyghuristan jumhuriyiti qurush heqqide eng keskin telep qoyghuchilarning biri bolghanliqini anglighanliqini tekitleydu.

Seypidin ezizi, garshabani qatarliqlarning eslimiliride abdurehim eysaning ghuljidiki "51 Chiler" mejliside qandaq pikir-tekliplerni otturigha qoyghanliqi heqqide héchqandaq melumat bermeydu. Emma 1958-yili 5-ayda Uyghur aptonom rayonluq partkom ziya semedi, ibrahim turdi we abdurehim eysa qatarliq kadirlarni "Esheddiy yerlik milletchilik" bilen eyiblep chiqarghan höjjitide abdurehim eysa "Musteqilliq dewasi qilip, wetenning birlikini buzmaqchi bolghan", "Xenzularning yardimisizmu sotsiyaslizm quralaymiz dégen", "Uyghuristan jumhuriyiti qurushni teshebbus qilghan" dégendek jinayetler bilen eyiblen'gen. "Shinjang géziti" ning 1958-yili 4-ayning 30-künidiki sanida bésilghan bash maqalide "Esheddiy yerlik milletchi abdurehim eysa musteqil Uyghuristan réspublikisi yaki sherqiy türkistan réspublikisi qurushni teshebbus qilghan" déyilgen.

Shundaq qilip, 1951-yili 3-ayning 4-küni ghuljida ötküzülgen "51 Chiler" mejlisi we bu mejliste otturigha chüshken Uyghuristan jumhuriyiti qurush toghrisidiki teklip-pikirler bir aydin kéyin, yeni 4-ayning 13-küni ürümchide échilghan shöbe byuroning kéngeytilgen yighinida wang jén bashchiliqidiki xitay kommunistliri teripidin keskin ret qilinidu. Bu yighin'gha qatnashqan asasliq Uyghur kadirlar, jümlidin seypullayop, abdurehim eysa qatarliq serxillargha chékit urulup, eng axirida 1957-yilining axiri bashlan'ghan "Yerlik milletchilikke qarshi heriket" dolqunida ulargha qattiq zerbe bérilidu.

"51 Chiler" mejliside otturigha qoyulghan Uyghuristan jumhuriyiti qurush heqqidiki telepler ürümchidin chiqmay turupla ret qilin'ghandin kéyin, abdurehim eysa xitay kompartiyesining Uyghurlargha ittipaqdash jumhuriyetlik siyasiy salahiyet bermeydighanliqini deslepki qedemde tonup yétidu. Emma u bel qoyuwetmestin xitay kommunistliri bilen yenimu ilgiriligen halda siyasiy küresh élip bérish, xitay kompartiyesi merkiziy komitétining bu heqtiki heqiqiy niyitini bilip béqish iradisige kélidu.

1951-Yilining axiri xitay memliketlik xelq qurultiyi milletler ishliri komitétigha Uyghurlardin bir mu'awin mudir teyinlinish teklipi küntertipke qoyulidu. Bu waqitta wang jén, déng lichün qatarliq xitay kommunistliri abdurehim eysaning ilidin kelgen kadirlar ichidiki milliy iradisi nahayiti küchlük, xitay kommunistlirigha asanliqche boy bermeydighan biri ikenlikini hés qilip, uni ürümchi we ghuljining muhitidin ayriwétish, bir mezgil béyjinggha ewetip uning idiyesini asta-asta özgertish xiyaligha kélidu.

Uzun ötmeyla abdurehim eysaning xitay memliketlik xelq qurultiyi milletler ishliri komitétining mu'awin mudirliqigha teyinlen'genliki heqqide uqturush kélidu. Buning bilen amalsiz qalghan abdurehim eysa ürümchidin ayrilip béyjinggha baridu hemde xitay memliketlik xelq qurultiyi milletler ishliri komitétidiki yéngi wezipisini tapshuruwalidu.

Merup eysa özining 1951-yilining axiri akisi abdurehim eysagha hemrah bolup béyjinggha barghanliqini, akisining xitay memliketlik xelq qurultiyining milletler ishliri komitétida mu'awin mudir bolup wezipe ötigenlikini, özining béyjingdiki milletler institutigha kirip oqughanliqini tilgha alidu.

Abdurehim eysa béyjingda xizmet qilghan deslepki waqitlirida özining xizmet ornidiki ewzellikidin paydilinip, xitay kompartiyesining yuqiri qatlimidikilerge Uyghur xelqining arzusini yetküzüsh hemde xitay xelq jumhuriyitining künlüki astida Uyghuristan ittipaqdash jumhuriyiti qurushning mumkinchiliki heqqide izdinip körüshni oylaydu. Emma uzun ötmeyla u bu wezipining "Nami ulugha suprisi quruq" bir mensep ikenlikini, béyjingda turup yiraqtiki wetinining kélechi üchün emeliy ish qilishning teslikini chongqur hés qilidu. Shuning bilen u 1952-yili yazda béyjingdiki wezipisidin istépa sorap, ürümchidimu turghusi kelmey udul ghuljigha qaytip kétidu.

(Dawami bar)

Toluq bet