Chinggiz damollam

20-Esirning aldinqi yirimida yashighan weten söyer meripetperwer zatlirimizdin biri bolghan chinggiz damollam 1906–yili bügürning yéngisar yézisida molla hoshur damollam haj isimlik diniy zatning a'iliside dunyagha kelgen bolup, esli ismi abdul'eziz bolsimu, xelq arisida "Chinggiz damolla" dégen nam bilen tonulghan.
2011-09-10
Élxet
Pikir
Share
Print

20-Esirning aldinqi yirimida yashighan weten söyer meripetperwer zatlirimizdin biri bolghan chinggiz damollam 1906–yili bügürning yéngisar yézisida molla hoshur damollam haj isimlik diniy zatning a'iliside dunyagha kelgen bolup, esli ismi abdul'eziz bolsimu, xelq arisida "Chinggiz damolla" dégen nam bilen tonulghan.

Chinggiz damollam deslepki diniy melumatini bügür we kuchalarda alghandin kéyin, qeshqer xanliq medriside bir mezgil oqughan. Andin 1925 yili hindistan'gha bérip, asiya boyiche eng dangliq medrise-diyubend medriside bir yérim yil oqughan.

1926 Yili hindistandin ayrilip, paraxot bilen qahirege qarap yolgha chiqqan. Qahirige yétip barghandin kéyin, 1927 yili dunya boyiche eng chong, eng dangliq ilim yurti-ezher aliy bilim yurtida oqushqa bashlighan we 1934–yili islam qanunshunasliqi we islam tarixi sahesi boyiche oqushini ghelibilik tamamlighan. Ezher uniwérsitétini püttürgendin kéyin, birinchi fu'ad uniwérsitétida (bügünki qahire uniwérsitéti) uqush püttürüp, mezkur uniwérsitétta oqutquchi bolghan. 1939 Yili mekkige bérip hej perzini ada qilghan.

Chinggizxan damollam se'udi erebistanda mehmut sijang bilen körüshken we uning bilen bille yapuniyige barghan.
Yaponiye hökömiti alahide meqset bilen , mehmut sijang we chinggizxan damollamni biyjinggha orunlashturghan. Mamut shijang 1944-yili biyjngda wapat bolghan. Kéyin chinggizxan damollam nenjing uniwérsitétigha oqushqa kirgen.

U, 1945–yili tughqan yoqlash üchün bügürge qaytip barghan bolup, shu yilliri qurulghan "Birleshme hökümet"ning kattiwashliri uni ürümchige chaqirtip, ölkilik hökümetning ichki ishlar naziri, qoshumche üch meslek yashlar ittipaqining mu'awin re'isi qilip teyinligen.

Chinggiz damollam ürümchidiki yillirida yene ölkilik medeniy aqartish uyushmisining re'isi bolghan we wetinimizning meniwi tereqqiyati we kelgüsi üchün küresh qilghan. Eyni zamandiki milletchilerning neshri epkari bolghan "Erk" géziti qatarliq gézitlerde maqale yazghan. Uningdin sirt, ürümchi darilmu'elliminde islam tarixi we diniy ders bergen.

1949-Yili 9-ayda chet'elge chiqip ketmekchi bolghan chong karwan'gha qétilghan, bulardin bir qismi chégradin ötüp ketken bolsimu, chinggizxan damollam qatarliq bir qisim kishiler ötelmey kokarttin qaytip kelgen. Chinggizxan damollam wetende turup küresh qilishni ewzel körüp qaytip ketken dégen qarashmu bar.

Chinggiz damollam 1950–yili xitay hökümiti teripidin qolgha élin'ghan. 1952-Yili 2–ayning 25 –küni: "Xelq düshmini" dégen töhmet bilen ölüm jazasigha höküm qilin'ghan we mes'ud ependi, qurban qoday qatarliq inqilabchi, edibler bilen bille shéhid qilin'ghan.

Chinggizxan damollam qisqighine hayatida qan ter serp qilip, "Sherqiy türkistan asiyaning qelbi", "Tigh turkani" (parsche), "Güzel sherqiy türkistan", "Erkin sherqiy türkistan", "Ulugh sherqiy türkistan", "Güzel sherqiy türkistan", "Türkche tejwid", "Uyghur tilining morfologiyisi", "Uyghur tilining sintaksis qa'idisi", "Sherqiy türkistanda islamiyet", "Türk edebiyat tarixi", "Sherqiy türkistan el xalide" qatarliq 13 parche kitab yazghan bolup, bulardin: "Sherqiy türkistan asiyaning qelbi","Sewtul wijdan (wijdan awazi)", "Uyghur séntakisisisi" we "Tigh türkani" qatarliq töt parche kitabila neshr qilin'ghan, qalghan kitabliri neshr qilinish pursitige érishelmestin yoqap ketken.


Ayrilmisun

 
Abdul'eziz mexsum
 
1894-1982.8 

Millitim milliy hemiyet shanidin ayrilmisun,
Millitim heq toghra niyet jamidin ayrilmisun,
Millitim sap adimiyet sanidin ayrilmisun,
Millitim birlik me'iyet yanidin ayrilmisun,
Millitim mendin wesiyet qanidin ayrilmisun.

Millitim insaniyet meydanidin ayrilmisun,
Millitim islamiyet imanidin ayrilmisun,
Millitim heqqaniyet wijdanidin ayrilmisun,
Millitim turaniyet unwanidin ayrilmisun,
Millitim hör apiyet dewranidin ayrilmisun.

Millitim eghyar üchün héch yol bilen aldanmisun,
Millitimni özgiler maymun qilip qollanmisun,
Millitim tarixni pak saqlisun, bulghanmisun,
Millitim hergiz béqindiliq üchün gollanmisun,
Millitim erkin yashash imkanidin ayrilmisun.

Millitm bilsun wetenni, qedrini xar etmisun,
Bu muqeddes jan weten, jananini zar etmisun,
Bashqilar ”bizning“ dégen shum sözige iqrar etmisun,
”Mushterik dölet“ dégen yalghanni derkar etmisun,
Ana weten sherqiy türkistanidin ayrilmisun.

Kimge mensup, kimge heqliq, kimge miras bu weten,
Esli-nesli qani bir, tughqan uyushqan izchimen,
Shübhisiz Uyghur, qazaq, qirghiz, mongghul, tajik bilen,
Bu weten türi uruqqa ata miras chimen,
Ata miras chimen turanidin ayrilmisun.

Neqeder shanli büyük erler yétishtürgen weten,
Erler ichre turli jewherler yétishtürgen weten,
Shanu-shewket ehli göherler yétishtürgen weten,
Dahiy we danayi rehberler yétishtürgen weten,
Arslan we qehriman oghlanidin ayrilmisun.

Bu weten bagh we gülistanlar bilen tolghan chimen,
Taghu-tüz meydanliri körkem güzel bolghan chimen,
Katta xislet, zor peziletlerge ornashqan chimen,
Yer yüzining jenniti shanli ulugh turan chimen,
Da'ima jennet nishan bolghanidin ayrilmisun.

Wexpe mutleq bolmisun eghyar üchün aliy weten,
Shum ayaqler astida desselmisun ghali weten,
Müsteqil, muxter ötsun her zaman hali weten,
Millitimge xas miras bolsun iqbali weten,
Erkin, azad, bextiyar turghanidin ayrilmisun.

Millitim bashini aylandurghusi eghyariler,
Qan sürtmek birle yürtmek bolghusi mekkariler,
Shuningchin türli tuzaq, dam qurghusi heyyariler,
Bedniyet shum pikirde qollan'ghuchi her chariler,
Millitim bayqap qedem basqanidin ayrilmisun.

Esliter jennetni da'im wetinim gülzarliri,
Höri-ghilmanlerni esletkey chimen dildarliri,
Baghu-bostan, gül-gülistanlar ara gülnarliri,
Peyzi rehmet, nazu-német, kinizdur esrarliri,
Jennetul firdewis meydanidin ayrilmisun.

Wetinim tarixi üstün, qedirlik ong-solliri,
Arslanlar izliri bilen chéniqqan yolliri,
Qehrimanlar üstixanidin qurulghan hülliri,
Kimki xa'in bu weten'ge qurusun put-qolliri,
Erkin-azad güllinish jeryanidin ayrilmisun.

Esirler gheplet-jahaletlerde qalghan bolsimu,
Köz achalmay jahili nadanliqta yatqan bolsimu,
Dewrlerdin xaru-zarliqlerge patqan bolsimu,
Köp zamanlar zulmi-külpetlerni tartqan bolsimu,
Hemde parlaq bextlik dewranidin ayrilmisun.

Qolgha kelmes erk müshüktek telmürüp turghan bilen,
Qayturup bermes bulangchi yalwurup sorighan bilen,
Bext izdep kelmigey hangwéqip olturghan bilen,
Aldinip qalmasliq kérek aldap umundurghan bilen,
Heqni öz küchi bilen qolgha alghanidin ayrilmisun.

Weten-milletni söymek ehli islam shanidur,
Bu heqiqet,bu adalet tengrining permanidur,
Bu éniq sir shübhisiz heqqaniyet mizanidur,
Esli-nesli pak, wijdan ehlining jananidur,
Janidin ayrilsun, lékin jananidin ayrilmisun.
 

Toluq bet