Ғуламидин пахтаниң һаяти (30): америкадики тунҗи уйғур - давут осман һәққидә билидиғанлирим

Мухбиримиз қутлан
2017-12-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Давут осман 1955-йили түркийәгә барғинида әйса йүсүп алптекинниң истанбулдики өйидә чүшкән сүрити (солдин оңға илғар алиптикин, давут осман, әркин алиптикин. Давут османниң алдида олтурған қиз гүлтән алиптикин)
Давут осман 1955-йили түркийәгә барғинида әйса йүсүп алптекинниң истанбулдики өйидә чүшкән сүрити (солдин оңға илғар алиптикин, давут осман, әркин алиптикин. Давут османниң алдида олтурған қиз гүлтән алиптикин)
RFA/Qutlan

Америкадики тунҗи уйғур һәққидә билидиған кишиләр наһайити аз.

Тунҗи болуп америкаға кәлгән вә оқуған, америка дөләт мудапиә министирлиқида хизмәт қилған, уйғур тили грамматикиси һәққидә америкадики биринчи дәрсликни түзгән, әмма шәхсий һаяти та һазирғичә кишиләр үчүн билинмигән бу шәхс - мәрһум давут османдур.

Ғуламидин пахта әпәндим америкадики замандашлири һәққидә тохталғинида мәрһум давут осман әпәндини һөрмәт билән тилға алиду. Униң билдүрүшичә, 1949-йилидики зор һиҗрәт мәзгилидә вәтинини тәрк етип һиндистанға сәпәр қилған уйғур сәрхиллири арисида давут османму бар икән. 1950-Йилиниң ахирлириға кәлгәндә кәшмиргә топланған миңлиған муһаҗирлар арисидин 4 нәпәр уйғур яш таллинип оқуш үчүн америкаға әвәтилгән. Давут осман әнә шуларниң бири икән.

«Вашингтон почтиси» гезитиниң 1999-йили 1-айниң 8-күнидики санида елан қилинған «давут осман вапат болди» сәрләвһилик хәвәрдин мәлум болушичә, давут осман әслидә хваңпу һәрбий мәктипиниң үрүмчи шөбисини пүттүргән полковник дәриҗилик офитсер икән. У 1946-йили «он бир битим» имзаланғандин кейин қурулған шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәт оргини муһапизәтчиләр әтритиниң башлиқи болған. 1947-Йилиниң оттурилирида мәсуд сабири шинҗаң өлкилик бирләшмә һөкүмәткә рәис болғанда униң баш муһапизәтчисилик вәзиписини қошумчә өтигән. 1949-Йилиниң авғуст айлирида үрүмчидики америка консули җон пакистон консулханини тақашқа мәҗбур болуп өз адәмлири билән уйғур дияридин чекингинидә полковник давут осман уларни қоғдап һиндистанға апирип қоюш вәзиписини тапшурувалған. Давут осман бу қетимлиқ сәпиридә мәсуд сабириниң үрүмчидики бирқанчә пәрзәнти билән әйса йүсүп алптекинниң йеңисардики туғқанлириниң өйидә туруватқан оғли әркин алптекинниму биллә елип маңған. Америка консули пакистон һиндистанға бихәтәр йетип барғандин кейин давут осман вәзиписини ада қилип, вәтәнгә қайтишқа тәрәддут қилған. Әмма шу йилиниң күз айлирида хитай азадлиқ армийәсиниң чеграни қамал қилиши сәвәблик вәтәнгә қайталмиған. У 1949-йилиниң кәч күз айлирида вәтәнни тәрк етип кәшмиргә йетип кәлгән муһаҗирлар билән қошулған.

Ғуламидин пахтаниң мәлуматиға қариғанда, 1950-йилиниң ахири муһәммәдимин буғра вә әйса йүсүп алптекинниң тиришчанлиқи билән америкада оқутуш үчүн кәшмирдики шәрқий түркистанлиқ муһаҗирлар арисидин талланған 4 нәпәр уйғур яшниң арисида давут османму бар икән.

Америкаға оқушқа әвәтилгән 4 нәпәр уйғур яшниң 3 нәпири кейинчә түркийәгә қайтип кәткән, әмма давут осман оқуш пүттүргәндин кейин америкада қалған вә америка дөләт мудапиә министирлиқида тил мутәхәссиси сүпитидә хизмәткә орунлашқан. Ғуламидин әпәндиниң әслишичә, 1950-йилларниң башлирида у әҗдадлири италийәдин америкаға көчмән болуп йәрләшкән бир католик аилисиниң қизи билән той қилип турмуш қурған.

Шуниңдин кейин хизмитидики мәхпийәтлик сәвәбидин давут османниң муһаҗирәттики уйғурлар билән болған алақиси асасий җәһәттин үзүлүп қалған. Әркин алптекинниң әслишичә, 1950-йилларда у хизмәт билән оттура шәрққә маңған давут осман билән истанбулда бирқанчә қетим көрүшкән. Ғуламидин пахта 1966-йили америкаға келип олтурақлашқандин кейин 3 йилғичә давут османни сүрүштә қилған болсиму, лекин униң билән көрүшәлмигән.

1960-Йилларниң ахири ғуламидин пахта америка мәркизий ахбарат идарисидә хизмәт қилидиған өзбек хадим рози нәзәрдин давут османниң учурини алиду. Рози нәзәр униңға давут османниң әһвалини аңлитиду вә алақилишиш адресини бериду. Шундақ қилип у ахири давут осман билән йүз көрүшиду.

Кейинчә уларниң бериш-келиши қоюқлишиду. Гәрчә давут осман өзиниң қәйәрдә, немә хизмәт қилидиғанлиқини ейтмиған болсиму, әмма ғуламидин пахта билән қәрәллик һалда көрүшүп муңдишип туриду. Ғуламидин пахтаниң әслимисигә қариғанда, шу йиллири давут осман аялини елип ғуламидин пахтаниң өйигә меһман болуп келиду. Йемәктин кейин ғуламидин әпәнди саз челип уйғур хәлқ нахшилиридин бирини ейтиду. Вәтининиң муңлуқ күйини аңлиған давут османниң көзлири яшқа толиду....

Ғуламидин пахта шу қетим давут османниң қәлбидә узақ йиллардин буян көмүлүп ятқан вәтән сеғинчини биринчи қетим һес қилиду. Давут османниң аяли - марсия винслов ховес ханим бу иштин қаттиқ һәйран һәйран қалиду. Шунчә йиллардин буян йолдишиниң қәлбидә башқа бир дуняниң йошурунуп ятқанлиқини билип қаттиқ хапилайду.

Шу йилларда давут осман ғуламидин пахта билән көп қетим көрүшүп, өз қәлбидики азаблирини, тәнһалиқини вә вәтинигә болған сеғинишлирини сөзләйду. У өзиниң вәтини вә хәлқи алдидики мәҗбурийәтлирини ада қилалмиғанлиқини, буниң үчүн өкүнидиғанлиқини билдүриду. Ғуламидин пахта униңға қолида узун йиллардин буян сақлап кәлгән «қуран кәрим» ниң ортақ түркий тилидики бир тәрҗимиси барлиқини, мумкин болса уни көпәйтип бесип, муһаҗирәттики вәтәндашлириға тарқитишқа ярдәм қилишини сорайду.

Дегәндәк, давут осман өз йенидин бирқанчә миң доллар сәрп қилип ортақ түркий тилидики бу «қуран кәрим» ниң тәрҗимисини миң нусха бастуриду. Ғуламидин пахта уни америка, явропа вә түркийәдики түркистанлиқ муһаҗирларға тарқитиду.

Ғуламидин пахтаниң баян қилишичә, марсия ханим кейинчә бу иштин хәвәр тепип қаттиқ хапа болиду вә йолдиши давут осман билән урушиду. Шуниңдин кейин марсия ханим йолдиши давут османниң америкадики түркистанлиқ муһаҗирлар, җүмлидин ғуламидин пахта билән бериш-келиш қилишини тосайду. Шундин кейин ғуламидин пахтаниң давут осман аилиси билән мунасивити узун йилларғичә үзүлүп қалиду.

Аридин нурғун йиллар өткәндә ғуламидин пахта өзбек дости рози нәзәрдин давут османниң аләмдин өткәнлик хәвирини аңлайду. У өлүм пәтиси қилиш вә дәпнә мурасимиға қатнишишни истәп мәрһум давут османниң ханимиға көп қетим телефон қилған болсиму, әмма урған телефонлири җавабсиз қалиду. Аридин 3 айдәк вақит өткәндә марсийә ханим ахири телефон қобул қилип ғуламидин пахта билән көрүшиду. Әпсуски, бу чағда мәрһум давут осман бирму қериндиши, вәтәндиши вә мусулман достлири чақирилмиған әһвалда дәпнә қиливетилгән иди.

1999-Йили 8-январда «вашингтон почтиси» гезитигә бесилған мәрһум давут осман һәққидики хәвәргә қариғанда, у 1950-йилларниң башлирида америкадики җорҗи тавн университетиниң тил вә тилшунаслиқ факултетида оқуған. 1953-Йили рәсмий түрдә америкада туруш рухситигә еришкән. Оқуш пүттүргәндин кейин америка дөләт мудапиә министирлиқида 20 йил хизмәт қилған. Бу җәрянда у америка дөләт мудапиә министирлиқиниң түркийә, иран, малайшия вә вашингтондики хизмәт нуқтилирида 13 тин артуқ тил вә диалект бойичә тил мутәхәссиси, мәхсус хадим болуп ишлигән. 1980-Йили пенсийәгә чиққандин кейин мариланд штатиниң роквел шәһиридә олтурақлашқан. Давут османниң 4 пәрзәнти болған. Арман осман вә лин франсис осман дегән икки оғли билән касерин осман вә җәнис лоррен осман дегән икки қизи америкада яшимақтикән.

Ғуламидин пахта әпәндим бүгүн америкадики замандашлиридин давут османни чоңқур сеғиниш билән әслигинидә мәрһум өз вақтида пул чиқирип бастуруп бәргән «қуран кәрим» дин бир нусхини һазирғичә қолида сақлап кәлгәнликини тилға алиду….

(Давами бар)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт