Uyghurlar rastinila kitab oqumamdu?

Yéqinda melum bir tor bettiki: "Uyghurlar néme üchün kitab oqumaydu?" serlewhilik bir yazmigha közüm chüshüp qaldi we nahayiti jiddiy qiliwatqan ishimni tashlap, bu yazmini oqushqa bérilip kettim. Yazmida bayan qilinishiche, Uyghurlar kitab oqumaydighan, kitab oqushnimu xalimaydighan, hetta kitabtin nepretlinidighan, qalaq, nadan millet bolup, kitab oqumaydighan bir millette yéngi bir idiye, ang, hayat pelsepisi shekillendürüshning mumkin emesliki otturigha qoyuluptu. Uningdin sirt, Uyghurlarning néme üchün kitab oqumaydighanliqining sewebi heqqide köp izdinip, mulahiziler yürgüzgenliki we nahayet mundaq üch türlük sewebni tépip chiqqanliqini éytiptu:
Aptori hilal (batur teyyarlidi)
2012-06-09
Élxet
Pikir
Share
Print
Uyghur ilidiki dunya kitab oqush künini xatirilep élip bérilghan pa'aliyettin bir körünüsh
Uyghur ilidiki dunya kitab oqush künini xatirilep élip bérilghan pa'aliyettin bir körünüsh
Public Domain


1. Bezi Uyghurlar özining "Ulughluqi" sewebidin özidin töwen "Chüprendiler" yazghan kitabni oqup yürmeydiken hem özlirini kitab oqushqa mohtaj dep qarimaydiken. Hetta péshqedem alim - ölimalar özi bilidighan ilimni bashqilarningmu bilip qélishi tüpeylidin, qoltuqidiki zellisidin ayrilip qélishidin ensirep, paydiliq eserlerning terjime qilinishigha ölgüdek qarshi turghanmish.

2. Yene bezi Uyghurlar bolsa, pulining köplüki, bayliqining heddi - hésabsiz ikenliki üchün, kitab oqup aware bolup yürmeydiken.

3. Üchinchi türlük Uyghurlar sawatsiz, nadan, qalaq kishiler bolup, ular kitabning némilikinimu bilmeydiken, shunga ulardin aghrinip yürüshning hajiti yoq iken.

Yazmining axirida, aptor özining kitabxumar biri ikenliki, qoligha chiqqan herqandaq kitabni oqumay qoymaydighanliqi, hetta özi chüshenmeydighan tillarda bolsimu, kelgüsi ewladlirining paydilinip qélishi üchün muhim dep qaralghan kitablarni choqum yighip, saqlap qoyidighanliqini pesh qilip ötüptu.

Bu yazmini oqup bolghandin kéyin, anche köp oyliship olturmayla, aptorgha bir nechche jümle bilen bolsimu jawab bérip qoyushni muwapiq taptim.

Aldi bilen, bir milletning xaraktéri, söz - herikiti, bir nersige tutqan pozitsiyisi heqqide höküm chiqirish üchün nahayiti köp kitab - matériyal körüshimiz, bu heqtiki tetqiqat témilirini axturup körüshimiz, statistikiliq melumatlardin paydilinishimiz, milletning tarixi, medeniyiti, örp - aditi, hazirqi siyahi, iqtisadi, ijtima'iy weziyiti dégenlerning hemmisini chiqish qilghan halda etrapliq pikir yürgüzüshimiz lazim. Undaq qilmay, men uyan oylap, buyan oylap munche türlük xulasige keldim dep, asassiz gepni yézip oltursaq, sizdek kitabni qedirleydighan, kitab oqushni hayatining muhim terkibi qismi dep qaraydighan bir Uyghurgha taza munasip kelmeydu. Eger Uyghurlar rastinila kitab oqumaydighan millet bolsa, bu mesilige jawab tépish üchün yiraq ötmüshke nezer tashlashning hajiti yoq, peqet yéqinqi bir nechche on yilliq emeliy ehwalni bir qur közitip chiqsaqla, Uyghurlarning zadi néme üchün kitab oqushqa xir ikenlikining sewebi mana men depla otturigha chiqidu.

Kéleyli, siz tilgha alghan atalmish "Ulugh"lirimizgha! bir milletning ulughliri kimler? edebiy tilimizdiki ulughlar kimlerni körsitetti, biz hazir kimlerni ulughlirimiz dep bilimiz? sizning yazmingizgha qarighanda, bizning hazirqi ulughlirimiz bashliqlar, mensepdarlar, hoquqdarlar, junggo kommunistik partiyisining "Adil" siyasitige tayinip, "Sotsiyalizmning daghdam yolida dadil qedemler bilen yuqiri örlewatqanlar"... Shundaqmu, emesmu? eger rastinila shundaq bolsa, bulardin aghrinip olturushning néme hajiti? chünki ularni kim ulugh qilip qoydi? ulargha mensepni, orunni, mertiwini kim tartuq qildi? Uyghur xelqimu? yaq! Uyghur xelqining hazirqi weziyette özi yaxshi köridighan bir ademni ulughluq derijisige élip chiqqudek küchi, heqqi - hoquqi yoq. Eger Uyghur xelqining rayigha qoyup béridighan bolsa, bu ulughlarning hemmisini alliburun süpürüp, kona samanliqqa döwilep qoyghan bolatti. Bundaq qara qorsaq, chala sawat mensepdarlarning peqet shu mensepni ulargha ata qilghanlar üchünla paydiliq ikenlikini hemmimiz éniq bilimiz. Shunga undaqlarning kitab oqumasliqi éniq. Emma bir nersini untumasliq lazimki, bundaqlarning sani Uyghurlarning qanche pirsentini igileydu? hazirqi memuriy organlarda bundaq ulugh Uyghurlardin qanchiliki bar? kichikkine bir ishqa pichiqi ötidighan kattiwashtin qanchini tapqili bolar? bularni oyliship baqtingizmu?...

Emdi siz dégendek diniy kitab - matériyallarning terjime qilinishigha ölgüdek qarshi chiqqan atalmish ölima, diniy zatlargha kelsek, siz bundaq aliy melumatliq uchurni kimdin aldingiz? tariximizgha qaysibir diniy zat, mötiwer alim diniy kitabning Uyghur tiligha terjime qilinishigha qarshi chiqiptu?... Bundaq katta hökümlük bir jümlini teptartmay yézipsiz - yu, shundaq qilghan diniy zattin birni misal qilip körsitip qoymapsiz. Démekki, bu sözningmu qilche asasi yoq. Tariximizgha qaraydighan bolsaq, Uyghurlar taki budda, shaman dinliridin tartip, islamiyet bilen shereplen'gendin kéyinmu özi étiqad qilghan dinning kitab - desturlirini terjime - tepsir qilishta nahayiti chong küch chiqirip keldi we nurghunlighan katta eserlerni otturigha chiqardi. Bu eserlerning beziliri bizgiche yétip kelgen bolsimu, nurghuni nechche qétimliq tarixiy buzghunchiliq jeryanida köydürüwétildi, yoqitiwétildi, yirtiwétildi yaki musadire qilindi. Eng eqelliysi, islam dinimizning muqeddes kitabi "Qur'an kirimi"ning Uyghur tiligha terjime qilinishini misal qilip ötidighan bolsaq, nurghun kishilirimiz peqet 1980 - yilliridin kéyin neshrdin chiqqan nusxisiningla barliqini bilidu we uningdin bashqa terjime qilin'ghan emes dep qaraydu. Emeliyette undaq emes, peqet 19 - esirning ichidila "Qur'an kirimi" az dégendimu besh qétim terjime qilindi, lékin hemmisi zalimlar teripidin yoq qiliwétildi. Peqet 80 - yillargha kelgendila, siyasettiki azghine yumshash sewebi bilen, bu muqeddes kitabning Uyghurche nusxisi keng Uyghur jama'iti bilen yüz körüshelidi. Buningdin bashqa kitablarning terjime nusxilirimu mushuninggha oxshash aqiwetke duchar bolghanliqidin, bizde hazirghiche matériyal toluqlinip bolmidi. Emma bu qandaqtur diniy ölimalarning kitab terjime ishigha qilghan qarshiliqi tüpeylidin emes, belki pütünley siyasetning ziyankeshlikige uchrap, axirida bezibir na'insab, bir iman chala mollilargha dönggep qoyuldi. Bumu bizge dinni, diniy zatlarni, peziletlik alim - ölimalirimizni set körsitip, ulardin we dindin nepretlinishimizge zémin hazirlap béridighan siyasiy qiltaqtin bashqa nerse emes. Yene bir muhim mesile, mana hazir hökümet özi terbiyilep yétishtürgen siyasiy mollichaqlarning sanimu kündin kün'ge köpiyip, kitab oqushqa éhtiyaji bolmighan yéngi qoshun peyda boluwatmaqta. Eyni waqitta ölimalarni yaratmighanlar bu yéngi qoshunning siyasiy petiwalirigha néme deydikin?

Pikirler (2)
Share

Isimsiz oqurmen

Sizning delilliringiz qéni tejsir? 19-esirdiki 5 qétimliq terjini kimler qilghan? kimler yoqutuwetken? delil qéni? bek kitap oquydughan bolsa soryli, siz hayatingizda qanche kitap oqudunguz? (mektepte oqughan dersliktin bashqa). Kitaplarning tarqilish ehwali heqqide abdujélil turandin sorap béqing, shu jawap bersun.

Jun 13, 2012 02:41 PM

Isimsiz oqurmen

Sizning delilliringiz qéni tejsir? 19-esirdiki 5 qétimliq terjini kimler qilghan? kimler yoqutuwetken? delil qéni? bek kitap oquydughan bolsa soryli, siz hayatingizda qanche kitap oqudunguz? (mektepte oqughan dersliktin bashqa). Kitaplarning tarqilish ehwali heqqide abdujélil turandin sorap béqing, shu jawap bersun.

Jun 13, 2012 02:40 PM

Toluq bet