Уйғур маарипида миллий кимлик тәрбийисиниң суслишип кетиши

1980-Йилларниң оттурилиридин башлап, шинҗаң университетидики йәрлик милләт оқуғучилирини асас қилип оқуш мукапати тәсис қилған японийилик коҗима ясутака әпәнди бир қетимлиқ оқуш мукапатини тарқитиш мурасимида уйғур оқуғучилиридин мундақ бирқанчә соал сорайду:
Ихтиярий мухбиримиз қутлан
2012-10-27
Елхәт
Пикир
Share
Принт
1930-Йилларда қәшқәрдики шивет басмиханиси нәшр қилған уйғур тилиниң «елипбә» китаби.
1930-Йилларда қәшқәрдики шивет басмиханиси нәшр қилған уйғур тилиниң «елипбә» китаби.
RFA/Qutlan

--- Қизил миң өйлири уйғур елиниң қайси наһийисигә җайлашқан? униң хәритидики узунлуқ вә кәңлик орни қанчә?

--- Тарим дәрясиниң узунлуқи қанчилик? у қәйәрдин башлинип қәйәрдә ахирлишиду?

--- Уйғур миллий тебабәт нәзәрийисидики «төт таду», «төт мизаҗ» вә «төт хилит» қайсилар?

Әпсуски, мәзкур мукапатқа еришкән оқуғучилар ичидин бу соалларға қанаәтлинәрлик җаваб берәләйдиғанлар чиқмайду. Коҗима ясутака әпәндим шу қетимлиқ мурасимда қилған сөзидә бир милләт маарипиниң алди билән шу милләтниң өзини тонуштин башлинидиғанлиқини, уйғурлар үчүнму өз юрти вә кимликини тонушниң интайин зөрүрлүкини тәкитләп өтиду.

Қәшқәрдики шивет басмиханиси уйғур оқуғучилар үчүн нәшр қилған ана тилда хәт-мәктуп йезиш қолланмиси (1920-йиллар)
Қәшқәрдики шивет басмиханиси уйғур оқуғучилар үчүн нәшр қилған ана тилда хәт-мәктуп йезиш қолланмиси (1920-йиллар) RFA/Qutlan

20-Әсирниң башлирида татарлар вәтини билән орта асияда җуш уруп раваҗланған усули-җәдид маарипи балдур ойғанған бир түркүм милләт сәрхиллириниң тиришчанлиқи арқисида уйғур һазирқи заман маарипиниң мәйданға келишигә түрткә болди. Йеңи маарип арқилиқ милләтниң өз-өзини тонуши һәмдә қудрәт таптуруши җәддичилик һәрикитиниң әң муһим тәшәббуслиридин бири иди.

20-Әсирниң башлирида уйғур вәтинидә мәйданға келишкә башлиған усули-җәдид маарипи қәшқәр, йеңисар вә йәркән қатарлиқ җайларда шивет миссионерлири тәрипидин ечилған явропачә диний мәктәпләрниң хирисиға дуч келиду. Шиветлар өзлириниң уйғурлар арисидики тәсир күчини кеңәйтиш үчүн җәдидчиләр тәшәббус қиливатқан маариптики миллий кимлик мәзмунлирини өзлири ачқан мәктәпләрниңму дәрс программисиға киргүзиду. Уйғур елиниң җәнубида шиветлар ачқан мәктәпләрниң оқутуш программилириға қарайдиған болсақ, явропачә дәрслик программилиридин башқа, уйғур оқуғучилар үчүн йәнә «ана тил», «орта асия тарихи», «юрт җуғрапийиси», «ана тилда хәт-чәк йезиш мәшиқи» қатарлиқ дәрсләрни тәсис қилип өткәнликини байқаймиз. «Ана тил» дәрсликигә талланған текистләр қоюқ миллий вә йәрлик алаһидиликләргә игә болуп, оқуғучиларға уйғурларниң күндилик һаяти, турмуш усули, өрп-адәтлири һәмдә миллий әхлақ мизанлириға даир билимләрни өгитишниму мәқсәт қилған. Әйни вақитта шиветларниң қәшқәр вә йәкәнләрдә тәсис қилған мәктәплиридә оқуған уйғур өсмүрлириниң тапшуруқ вә имтиһан қәғәзлири һазир стокһолмдики шиветсийә черкавиниң архипханисида сақланмақта. Буниң ичидә уйғур оқуғучиларниң «илмий җуғрапийә» дәрсидә сизған хәритилири диққәткә алаһидә сазавәрдур. 9 яштин 14яш арилиқидики уйғур оқуғучилар явропадики әнглийә, фирансийә, шиветсийә қатарлиқ дөләтләрниң хәритилирини қолда сизип чиққандин башқа уйғурлар вәтининиң 20-әсирниң башлиридики мәмурий хәритисини хели юқири сәвийидә сизип чиққан.

Ундин башқа уйғур оқуғучилар үчүн дәрслик қилинған «орта асия тарихи» намлиқ китаб орта асия вә уйғур вәтининиң қәдимдин таки 1930-йилларғичә болған арилиқтики тарихий әһвалидин системилиқ мәлумат бәргән. Шу мәзгилдә йәнә уйғур оқуғучилар үчүн ана тилда түрлүк мәзмунлардики хәт-мәктупларни йезиш дәрси тәсис қилинған болуп, оқуғучилар тәрипидин йезилған түрлүк хәтләр уйғур мәктубчилиқ әнәнисиниң гүзәл услубини намаян қилған. Буниңдин җиддий шәкиллиниш басқучида туруватқан уйғур һазирқи заман маарипиниң 20-әсирниң башлирида милләтниң өз-өзини тонуши вә тәрәққий қилдуруши үчүн тиришчанлиқ көрсәткәнликини көрүвелиш тәс әмәс.

Әпсуски, 1950-йиллардин башлап уйғур маарипи қәдәм басқучлуқ һалда өзиниң миллий әнәнилиридин йирақлаштурулушқа башлиди. Бир мәзгиллик «совет маарип әндизиси» дин кейин 1960-йилларниң башлириға кәлгәндә «хитай маарип әндизиси» кәң көләмдә тәрғиб қилинди. Уйғур мәктәплириниң дәрслик қурулмисида зор өзгиришләр йүз берип, қайси йөлинишкә қарап тәрәққий қилиш мәсилисидә қаймуқуш көрүлди. Хитайчә пинйин асасидики йеңи йезиқниң мәҗбурий теңилиши һәмдә уйғурчә дәрсликләрдә хитайчә сөз-аталғуларниң сәлдәк ямрап кетиши уйғур маарипиға еғир қалаймиқанчилиқ елип кәлди. Болупму «мәдәнийәт инқилаби» мәзгилидә әсәбий коммунист идийә билән хитай шовинизминиң кәк көләмлик тәшвиқ қилиниши нәтиҗисидә уйғур маарип системисидин миллий әнәнә билән миллий кимлик тәрбийиси сиқип чиқирилди. Оттура-башланғуч мәктәпләрниң «тил-әдәбият» дәрслики доң суңрүй, лю хулән, лей фең дегәндәк хитай қәһриманлирини тонуштуридиған текистләр билән толуп кәтти. «Тарих» дәрсликлири куңзи, меңзи заманидин тартип мав зедуң дәвригичә болған хитай тарихини баян қилдики, уйғур тарихи һәққидә бир бәтму учур берәлмиди. «Җуғрапийә» дәрсликидә чаңҗяң вә хуаңхе дәрялири һәққидә әң инчикә учурларға игә болған уйғур оқуғучилар тарим дәряси билән тәклимакан җуғрапийиси һәққидә һечнемә билмиди. Нәтиҗидә уйғур маарипи өзиниң миллий роһи вә қенидин барғансери айрилип қалди.

1980-Йилларниң башлиридин башланған хитайниң ислаһат вә ишикни ечиветиш долқунида уйғур маарипи гәрчә өзиниң миллий роһи вә мәзмунини тепивелиш үчүн тиришқанлиқ көрсәткән болсиму, лекин 1990-йилларниң ахирлириға кәлгәндә бу хил урунушму сиясий зәрбигә учриди. 2000-Йилларниң башлиридин тартип, «қош тиллиқ» маарип намида «йәк тиллаштуруш» қа қарап йүзләндүрүлгән уйғур маарипи тарихтики әң қийин таллашқа дуч кәлди. Уйғур маарипи уйғур оқуғучиларға миллий кимлик тәрбийиси елип бериштики мәҗбурийитидин айрилипла қалмастин, бәлки йәнә  уйғур тили арқилиқ елип берилиштин ибарәт әң әқәллий имканийитидинму айрилиш хәвпигә дуч кәлмәктә.

Қәдирлик аңлармән достлар! уйғур маарипида миллий кимлик тәрбийисиниң суслишип кетиши һәр бир милләтсөйәр виҗдан игисини чоңқур ойға салидиған мәсилә болуп турмақта.

Толуқ бәт