Молла садиқ әләм кашғәри вә чәкләнгән әсәрләр

Әссаламу әләйкум, һөрмәтлик “йоруқ саһиллар” сәһипимизниң ихласмән тиңшиғучилири! бу һәптилик программимизға кәлгиниңларни қизғин қарши алимиз. Қәдирлик достлар! бу һәптилик программимизда силәргә алди билән 18 - вә 19 - әсирдә яшап өткән катта алим вә өлималиримиздин бири, өзиниң 100 нәччә йиллиқ һаятида мусулман уйғур хәлқи үчүн өчмәс излар қалдурған, даңлиқ алим, тәқвадар өлима, тәзкирә тәтқиқатчиси, шундақла өз вәсийәтнамиси арқилиқ селиштурма тилшунаслиқниң атиси һесаблинидиған мәһмуд қәшқириниң мәқбәрисини ениқ көрситип бәргән пәзиләтлик киши молла садиқ әләм ахунумни тонуштуруп өтимиз. Андин пидаий тәйярлиған: “бизму уйғурму?” намлиқ авазлиқ әсәрдин бәһр алисиләр.
Мухбиримиз җүмә
2012.06.02


Ахирида “чәкләнгән әсәрләр” сәһипимиз бойичә аңлитиш берип келиватқан “көз йешида нәмләнгән земин” намлиқ әсәрниң давамини аңлайсиләр.

Молла садиқ әләм кашғәри

Батур тәйярлиди

Қәшқәрлик атақлиқ өлима молла садиқ әләм кашиғәри тәхминән 1725 - йили қәшқәр шәһириниң ярбағ мәһәллисидики молла шаһ әләм ахунум атлиқ мәшһур өлиманиң аилисидә туғулған. У дәсләпки мәлуматни дадиси шаһ әләм ахунумдин вә мәһәллисидики мәдрисиләрдә алған, кейин техиму юқири өрләп оқуш үчүн дадисиниң һавалиси билән қәшқәр шәһири дөләтбағ йезисидики мәшһур билим мәркәзлиридин болған мәдрисәи һамидийәдә оқуған. Бу йәрдә әрәб, парс, тиллири, математика, әдәбият, тарих, җуғрапийә, астрономийә, шәриәт илми, тәпсир, һәдис қатарлиқлардин бир қәдәр системилиқ билим илип, өз заманидики көзгә көрүнгән илим әһли, молла, өлима болуп йетишип, илмий камаләт вә қәлимий иқтидарни қолға кәлтүргән.

Молла садиқ әләм өзиниң қуран кәримини пишшиқ билиши вә юқири сәвийиси, тәпсир илмидики маһирлиқи, шәриәт қанунлириға камил болуштәк артуқчилиқи билән қәшқәр ханлиқ мәдрисигә мудәррис, чапан базиридики җамә қәдимийгә хатип болған болуп, устазлиқ салаһийити билән иқтидарлиқ миңлиған талибул илимләрни йетиштүргән, өз заманидики тәңдашсиз мөтивәр өлима сүпитидә пүткүл йәттә шәһәр даирисидә мөһүрдар қази әләм болған.

Молла садиқ әләм ахунум илим җәһәттә техиму ичкириләп илми муһакимә вә китаб тәснип қилиш билән мәшғул болған болуп, уйғур хәлқиниң тарих, әдәбият вә әхлақ илми қатарлиқ саһәлиригә зор төһпә қошқан алимларниң бири.

Әйни дәврдики қәшқәрниң һаким беги мирза осман бәг вә униң аниси рәһимихан ағича молла садиқ әләмниң илмий мәлумати, қәләм қуввитини көргәндин кейин, униңға ихлас қилған вә алимға қәшқәр дияридики мәшһур кишиләрниң тәзкирилирини йезип чиқишини тәклип - тәвсийә қилған. Молла садиқ әләм һаким вә ағичиларниң тәвсийисигә асасән “тәзкирәи әзизан” (йәни улуғлар тәзкириси) намлиқ чоң һәҗимлик китабини йезип чиққан. Мәхтум әзәм вә униң әвладиниң һәрхил паалийәтлири, әйни вақиттики иҗтимаий һадисиләр вә хәлқниң әһвали әкс әттүрүлгән бу китабниң һазир үч хил қолязмиси бар.

Молла садиқ әләм ахунум тәқвадар ислам алими болғачқа, өзиниң чоңқур ислами илми вә әқил қуввити арқилиқ қуран кирими һекмәтлири, һәдис шәриф, ислам дининиң әһкамлирини кәң уйғур мусулманлириға чүшинишлик қилип тәблиғ - әһкам қилиш мәқситидә исламниң асасий рукнилири вә мизанлирини мәзмун қилған һалда 1792 - 1793 - йиллири әтрапида “асасул ислам” (исламниң асаслири) дегән китабни вә йәнә “кәшфул қулуб” (дилни ачқучи) намлиқ әсәрни йезип чиққан.

Молла садиқ әләм ахунум үч йил риязәт чекип, 1795 - йиллири әтрапида әйни дәврдики қәшқәр һакими юнус таҗибәг ибни искәндәр бәгниң һавалиси һәмдә қизғин қоллап қуввәтлиши арқисида дуня тарихи вә ислам тарихидики нопузлуқ әсәрләрниң бири болған “тарихи тәбәри” намлиқ мәшһур әсәрни “тәрҗимәи тарихи тәбәри” намида тәрҗимә қилип чиққан.

У йәнә искәндәр бәгниң һавалиси билән мирза муһәммәд һәйдәр кораганниң мәшһур тарихи әсири “тарихи рәшиди” намлиқ китабни парс тилидин әйни дәврдики қәшқәр тили йәни чағатай уйғур тили асасида тәрҗимә қилип тамамлиған.

Молла садиқ әләм ахунум йәнә “мәсилиләрниң җәвһири вә әқидилири”, “яхши кишиләрниң әдәп - әхлақи”, “инсанниң қияпәт турқи”, “кәсипдарлар рисалиси”, “ғар кишилириниң тәзкирилири” қатарлиқ әсәрләрни йезип қалдурғандин сирт, қуран кәриминиң чоң һәҗимлик тәрҗимә тәпсирини йезип чиққан вә “мукашифул луғәт” (йәни сөзләрни йешиш) намлиқ селиштурма луғәтни түзгән.

Тонулған ислам алими, мәшһур әдиб молла садиқ әләм әқли вә маһаритиниң камалитидә турған мәзгилдә йәни 1849 - йиллири қәшқәрдә йүз бәргән бир топилаңда өзиниң дүшмәнлири, дин вә милләт асийлири тәрипидин қәтли қилинған. Униң җәситини шагирт - ихласмәнлири, қәшқәр хәлқи дағдуғилиқ һалда өз вәсийитигә асасән сәид җалалидин бағдади қәбристаниға дәпнә қилинған.

1982 - 1983 - Йиллиридин башланған улуғ алим мәһмуд қәшқириниң шаһ әсири “дивани луғәтит түрк”ниң һазирқи заман уйғур тилиға тәрҗимә қилиниш вә униң қәбригаһини издәш илмий тәтқиқат паалийити җәрянида әл ичидики китаб сақлиғучилар вә илмий тәтқиқатчилар издәп тапқан апторниң “мәснәви шәриф парси” дегән әсиридики “вәхпәнамә” кәң уйғур җамаитигә алим молла садиқ әләмниң алим - өлималиқ салапитини қайта намаян қилип, униң нами әл ичидә йәнә бир қетим тилға елинди.

Алим молла садиқ әләмниң бу вәхпәнамиси мундақ йезилғаниди:

“һиҗрийә 1252 - йили (милади 1834 - йиллири) улуғ рәҗәб ейиниң 14 - күни шәриәт қануни асасида қурулған қәшқәр қази мәһкимисиниң қазиси мәнки молла садиқ әләм шаһ әла ахун оғли шул һәқтә һөҗҗәт қилип мөһүрүмни бастимки, мән 114 яшқа киргән тән дуруслуқ һалитим, илимгә болған һессиятим, иштияқим вә әдәплик кәйпиятим билән мәрипәтниң мәнбәси болған, илим - мәрипәтни мәзмун қилған, алтә дәптәрни бир муқавиға түпләп иҗтиһат қәлими билән варақлириға зиннәт берип йезилған, қиммәт баһалиқ алтунға сетип алған мүлкүм болған “мәснәви шәриф” намлиқ китабимни қәшқәрниң опал райони тағ бағрида сүзүк булақ үстидә дәпнә қилинған һәзрити мәвлан, динниң қуяши, һүсәйин оғли қәләм игиси болған мәһмуд кашғәриниң мазариға мутләқ вәхпә вә әбәдий сәдиқә қилдим. Бу улуғ әдибкә (мутләқ вәхпә қилинған) бу китабимни әдибләр билән илим әрбаблириниң динниң қуяши һүсәйин (оғли) мәһмуд кашиғәри һәққидә дуа қилип, мусулман әвладлири, миллитимизниң хәлқ аммисиға илим өгитип, уларниң толуқ пәзиләтлик болушиға тиришишини үмид қилимән, вәхпә қилинған мәзкур китабимға баш шагиртим молла һейт хәлпәт бинни молла евәзни башқурғучи қилип тәйинлидим, дәп төвәндә молла садиқ әләм өз мөһүрүмни бастим. Мәзкур иқраримниң растлиқиға мудәррис өлима нәзәр ахунум, баш катип абдурәһим низари, норуз катип, турдуш катип, турди шәйх ахунум, молла ғоҗилақ, опалдин зәйдин қурулбеги гуваһтур.

Бу тарихий һөҗҗәт - йәни “вәхпәнамә”ниң елан қилиниши билән опал диярдики һәзрити молла мазариниң улуғ алим мәһмуд кашғәриниң қәбригаһи икәнлики молла садиқ әләмниң һөрмәт - етибари билән талаш - тартишсиз һалда испатланған болса, йәнә бир тәрәптин, мәшһур алим молла садиқ әләмниң шәк - шүбһисиз алим - өлима икәнлики заманимиз кишилири арисида намаян болуп, униң әсәрлири, хәт - пүтүклири тарихимизниң тәврәнмәс һәқиқити үчүн қиммәтлик пакит болди. Молла садиқ әләм кашиғәри йәнә “тәзкирәи хуҗәкан” (хоҗилар тәзкириси) дегән әсәрни язған, шундақла “ғәзәл вә мәснәвиләр” дегән әсирини бизгә қалдуруп, өзиниң әдәбий талантини намаян қилған. Уйғур хәлқи вә кәң мусулманлар аммиси молла садиқ әләмдин ибарәт бу улуғ алимни мәңгү яд әткүси.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.