Өлима муһәммәд сидиқ бәршиди вә чәкләнгән әсәрләр

Бүгүнки сәһипимиздә силәргә алди билән нам – шәрипи бизгә анчә тонушлуқ болмисиму, әслидә уйғур классик әдәбиятиниң нәмунилиридин бири, 18 – әсир уйғур әдәбиятиниң вәкил характерлик әдиби, уйғур тилиниң садиқ қоғдиғучиси, шаир, өлима муһәммәд сидиқ бәршиди һәққидә тәйярланған мәхсус программини диққитиңларға сунимиз. Андин “чәкләнгән әсәрләр” сәһипимиз бойичә аңлитип келиватқан “көз йешида нәмләнгән земин” намлиқ әсәрниң давамини аңлитимиз.
Мухбиримиз җүмә
2012.04.28
Өлима муһәммәд сидиқ бәршиди вә чәкләнгән әсәрләр бүгүнки сәһипимиздә силәргә алди билән нам - шәрипи бизгә анчә тонушлуқ болмисиму, әслидә уйғур классик әдәбиятиниң нәмунилиридин бири, 18 - әсир уйғур әдәбиятиниң вәкил характерлик әдиби, уйғур тилиниң садиқ қоғдиғучиси, шаир, өлима муһәммәд сидиқ бәршиди һәққидә тәйярланған мәхсус программини диққитиңларға сунимиз. Андин “чәкләнгән әсәрләр” сәһипимиз бойичә аңлитип келиватқан “көз йешида нәмләнгән земин” намлиқ әсәрниң давамини аңлитимиз.
Муһәммәд сидиқ бәршиди

Муһәммәд сидиқ бәршиди: 1715 - йили атушта туғулған. У қәшқәр мәдрисилиридә оқуп, узақ муддәт илим тәһсил қилған. Әрәб вә парс тиллирини пухта өгәнгәндин сирт, қанун, пәлсәпә, әдәбият вә исламийәт қатарлиқ пәнләрдә өз дәвриниң әң алдинқи қатардики мөтивәр алимлиридин болуп йетишкән.

Муһәммәд сидиқ бәршиди мусулман шәрқ әллири мәдәнийитиниң қәдимки нәмунилирини өгиниш, тәтқиқ қилиш җәрянида, 11 - әсирдә өткән иран алими қабус ибни вәшмигирниң өз оғли кланишаһқа вәсийәт орнида йезип қалдурған: қабуснамә” әсири билән тонушиду. Униң илһами билән өзиму шу мавзуда бир әсәр йезишни пиланлап, хәлқ аммиси ичидә бай материялларни топлаш мәқситидә қәшқәр, йәкән, хотән, ақсу қатарлиқ җайларни арилап, язмақчи болған әсәрниң тили вә мәзмуни һәққидә қиммәтлик илмий материялларни йиғқан. Нәтиҗидә, шу чағдики қәшқәр һакими муһәммәд ибраһим бәг кепәк бәг оғлиниң тәвсийиси вә ярдими билән 1785 - йили кишиләр тәрипидин “сидиқнамә” дәп аталған дидактик әсирини йезишқа киришип, 1787 - йили тамамлиған.

Алим әсәрниң кириш сөзидә мундақ икки мисра нәзм язған:

Йешим йәтмиш бәшкә йәткәндә көрәштим тағ илә,
Қаздим бәһри йәткәй дәп тағни тирнақим илә.

Бу мисралардин муһәммәд сидиқ бәршидиниң “сидиқнамә” әсирини өмриниң ахирқи чағлирида - йәни 75 яшқа киргәндә йезишқа киришкәнликини чүшәнсәк, йәнә бир тәрәптин худди тирнақ билән тағ колиғандәк мушәққәтлик әмгәк сиңдүрүп, җапалиқ издәнгәнликини биливалалаймиз.

“сидиқнамә” 44 бабтин түзүлгән пәнд - нәсиһәт характеридики нәсрий әсәрдур. Әсәрниң мәзмуни толиму кәң даиридә болуп, сиясәт, пәлсәпә, қанун, әдәбият, дин, әхлақ, турмуш, миллий өрп - адәт қатарлиқ илим - пәнниң һәрқайси саһәлири вә мәлум иҗтимаий мәсилиләр үстидә мулаһизә йүргүзүлгән. Кишилик әхлақ вә униң өлчәмлирини мукәммәл вә тәпсилий чүшәндүрүп, инсанпәрвәрлик, адаләт, һәққанийәт, растчиллиқ, вападарлиқ, қәһриманлиқ, мәрипәтпәрвәрлик көз қаришини илгири сүргән.

“сидиқнамә” әсиригә қистурулған бир қисим шеирлар интайин мукәммәл бәдиий түзүлүшкә игә болуп, униңда алимниң сиясий, пәлсәпиви қарашлири мәркәзлик һалда ипадиләнгән.

И көңүл қачқил биябанларда вәһшийләр кәби,
Тутмиғил үлпәт яманлар бирлә яхшилар кәби.
Тутқичә үлпәт яманлар бирлә, тәнһалиқта бол,
Ләләкани ичрә қайналған бәдәхшләр кәби.

Аптор бу мисраларда бизни яманлар билән үлпәт болмаслиққа агаһландурса, йәнә:

Ки яманлиқ әйлисә тапмас яманлиқтин аман,
Өл яманлиқ апити янған өзигә бигуман.

Дәп йезиш арқилиқ яманлиқ, рәзилликниң чоқум завал тапидиғанлиқидин ибарәт бир һәқиқәтни тәкитләп көрситиду.

Муһәммәд сидиқ бәршиди мәшһур алим, әрәб, парс тиллириниң надир устилиридин болушиға қаримай, шу дәврләрдә омумий йүзлинишкә айлинип қалған әсәрни әрәб яки парс тилида йезиш қаидисини бузуп ташлап, “сидиқнамә” әсирини сап уйғур тилида язған. Аптор бу тоғрида:

“пүтүн аләми хасқа бәһри йәткүзмәк үчүн, бу диярниң хәлқи әлпази түрк билән сөзләшкәчкә, мән бу әсиримни түрк ләвзидә яздим” дәп алаһидә әскәрткән. Буниңдин алимниң нам - шөһрәт қазинишни, өз талантини көз - көз қилишни халимай, кәң хәлқ аммисиниң мәнпәәтни көздә тутуштәк алий пәзилитини көрүвалалаймиз.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.