Muhemmed emin bughra (38): “Qelem kürishi” ning jeryani we axirqi netijisi

Washin'gtondin muxbirimiz qutlan teyyarlidi
2023.10.24
muhemmed-emin-bughra-1.jpg Muhemmed emin bughra (ongda) bilen xitay tarixchisi li dungfang (solda) otturisida 1944-yilining axiri élip bérilghan “Qelem kürishi” din bir körünüsh.
RFA/Qutlan

Muhemmed emin bughra bilen gomindang merkizidiki ong qanat esheddiy xitay milletchiliri sehnige chiqarghan li dungfang otturisidiki bir meydan muressesiz “Qelem kürishi”, 1944-yili 10-aydin 12-ayning axirighiche az kem 3 ay dawam qilghan idi. Gomindang paytextidiki eng chong gézitlerning biri bolghan “Merkez” (中央日报) gézitide dawamlashqan bu tartishma, eyni waqitta xitay ilim sahesidikilerningla emes, belki yene siyasiy sehnidiki yuqiri qatlam xitay hoquqdarliriningmu diqqet merkizide bolghan idi.

Muhemmed emin bughra “Siyasiy hayatim” namliq bi'ografik yazmisida, shu qétimliq “Qelem kürishi” ning jeryani we netijisining özliri üchün paydiliq terepke yüzlen'genlikini؛ xitaydiki meshhur shexslerdin tarixchi jyen bozen, edib gomoru qatarliqlarning pikir bayan qilip, bughrani ghalip, li dungfangni meghlup dep éytqanliqini؛ hetta xitay parlaméntining bashliqi sun ké (sun jungshenning oghli), xitay teptish mehkimisining bashliqi yü yowrén qatarliq yuqiri qatlam xitay siyasiyonliriningmu bughra keltürgen “Küchlük ilmiy pakitlar aldida hörmet bilen égilishke mejbur bolghanliqi” ni tilgha alidu.

Li dungfangning 1944-yili 12-ayning 4-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide élan qilghan “Shinjangliq qérindashlar türk milliti emes, shinjang ölkisimu türkistan dep atalmasliqi kérek” namliq üchinchi parche maqalisining bash qismi.
Li dungfangning 1944-yili 12-ayning 4-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide élan qilghan “Shinjangliq qérindashlar türk milliti emes, shinjang ölkisimu türkistan dep atalmasliqi kérek” namliq üchinchi parche maqalisining bash qismi.
RFA/Qutlan

“Qelem kürishi” ning pütkül jeryanigha intayin diqqet qilghan piroféssor alimjan inayet ependi, bughraning pishqan bir tarixchigha xas yüksek bilim sewiyesi we maqaliliride keltürgen mustehkem delil-pakitlirining li dungfangni xitay jama'etchiliki arisida osal ehwalgha chüshürüp qoyghanliqini tekitleydu.

Amérikadiki musteqil tetqiqatchi taran Uyghur ependi, muhemmed emin bughra bilen xitay tarixchisi li dungfang otturisidiki “Qelem kürishi” ning pütkül jeryanlirini inchilikik bilen közetken yash bilim ademlirining biridur. U bughra bilen li dungfangning her bir parche maqalisini ilmiy éghirliq we pakit nuqtisidin tekshürüp, bughraning maqalilirining puxta ilmiy asasqa tayan'ghanliqini, li dungfangning bolsa siyasiy gherezni meqset qilghan teshwiqatchiliq sewiyeside toxtap qalghanliqini ilgiri süridu.

Li dungfangning 1944-yili 12-ayning 4-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide élan qilghan “Shinjangliq qérindashlar türk milliti emes, shinjang ölkisimu türkistan dep atalmasliqi kérek” namliq üchinchi parche maqalisining axirqi qismi.
Li dungfangning 1944-yili 12-ayning 4-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide élan qilghan “Shinjangliq qérindashlar türk milliti emes, shinjang ölkisimu türkistan dep atalmasliqi kérek” namliq üchinchi parche maqalisining axirqi qismi.
RFA/Qutlan

Taran Uyghur ependi, li dungfangning maqaliliridin birmunche asassiz bayanlarni misal keltürüp, uning emeliyette ottura asiya türk tarixi heqqide toluq bilimi bolmighan “Chala sawat tarixchi” ikenlikini؛ pütkül nuqti'inezerlirining xitay showinizimi, xitay irqchiliqi we xitay tupraq kéngeymichilikidin ibaret siyasiy gherez bilen tolghanliqini eskertip ötidu.

Tarixshunasliqtiki eng muhim asas, tarixiy menbelerning ishenchlik we köp tereplimilik bolushidur. Halbuki, li dungfangning shu qétimliq “Qelem kürishi” de bazargha salghini pütünley xitay tarixnamiliridiki sulaliler boyiche özgertilip yézilip kelgen taq menbelik uchurlardur. Taran Uyghur ependi, li dungfangning muhemmed emin bughragha oxshimighan halda maqaliliride xitay menbeliridin bashqa héchqandaq qaynaq körsitip bérelmigenlikini tekitleydu.

Derweqe, li dungfangning maqaliliring axirqi nuqtisi, uning xitay showinizimini chiqish qilghan siyasiy qara niyitini ashkarilap béridu. U, xitayda muxtariyet (aptonomiye) hoquqining hergizmu ölkini emes, belki nahiyeni birlik qilip bérilishini؛ “Shinjang” namini özgertishke toghra kelse, uni “Türkistan” yaki “Sherqiy türkistan” gha emes, belki “Shinjang” (gherbiy chégra) yaki “Gujyang” (qedimiy chégra) we yaki “Tiyanshan ölkisi” (tengritagh ölkisi) dégendek namlargha özgertishni teshebbus qilidu. Muhemmed emin bughra, li dungfangning bu teshebbuslirini “Zo zungtangche atalmilargha mestane bolush” dep ataydu.

Muhemmed emin bughraning 1944-yili 12-ayning 24-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide li dungfanggha reddiye bérip yazghan “‛shinjangliq‚ qérindashlar türktur” namliq 3-parche jawab maqalisining bash qismi.
Muhemmed emin bughraning 1944-yili 12-ayning 24-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide li dungfanggha reddiye bérip yazghan “‛shinjangliq‚ qérindashlar türktur” namliq 3-parche jawab maqalisining bash qismi.
RFA/Qutlan

Taran Uyghur ependining tekitlishiche, li dungfangning maqaliliridiki yenggilteklik, pakit asasi yétersiz bolush we qoyuq siyasiy mewqege oxshimighan halda, bughra özining jawab maqaliliride küchlük ilmiy delil, köp qatlamliq tarixiy menbe we tarixshunasliq ilmiy métodologiyesini asas qilghan. Yeni “Li dungfangning paltisini li dungfangning putigha chapalighan”.

Piroféssor alimjan inayetning qarishiche, muhemmed emin bughra jiddiy bir tarixchi idi. Bughraning “Sherqiy türkistan tarixi” namliq abide esiride tayan'ghan mol we köp menbelik qaynaqliri, uning Uyghur we türk tarixi heqqidiki chongqur bilimini namayan qilip béretti. Yene bir tereptin éytqanda, bughra eyni waqittiki türkchilik idé'ologiyesi we türk tarix nuqti'iynezerining tesirige uchrighan bir tarixchi idi. Shundaq bolghachqa, bughraning bu jehettiki mol bilim asasi aldida li dungfang özining “Türk tarixi sahesidiki chala sawatliqi” ni chandurup qoyghanidi.

Taran Uyghur ependining xulase qilishiche, bughra özining bir yürüsh maqaliliri arqiliq xitay xelqige sherqiy türkistan tarixidin bir meydan küchlük ders bergen bolsa, chala sawat tarixchi li dungfanggha ilmiy exlaq we adimiyliktin sawaq bergen.

Muhemmed emin bughraning 1944-yili 12-ayning 24-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide li dungfanggha reddiye bérip yazghan “‛shinjangliq‚ qérindashlar türktur” namliq 3-parche jawab maqalisining axirqi qismi.
Muhemmed emin bughraning 1944-yili 12-ayning 24-küni chongchingda chiqidighan “Merkez” gézitide li dungfanggha reddiye bérip yazghan “‛shinjangliq‚ qérindashlar türktur” namliq 3-parche jawab maqalisining axirqi qismi.
RFA/Qutlan

Qisqisi, gomindang merkizide élip bérilghan “Qelem kürishi”, muhemmed emin bughraning ghelibisi bilen axirlashqan idi. Bu heqtiki bes-munazirilerning özlirige paydisiz weziyetke qarap kétiwatqanliqini hés qilghan gomindang ong qanat küchliri, li dungfangni qandaq sehnige chiqarghan bolsa axirida uni shundaq shekilde sehnidin chüshürüwélishqa mejbur bolidu. Piroféssor alimjan inayet ependi, shu yillarda ilida partlighan milliy inqilabning bughragha téximu küchlük ilham we medet bergenlikini, gomindang da'irilirige qattiq bésim shekillendürgenlikini tekitlep ötti.

Li dungfangni sehnige chiqirip öz meqsitige yételmigen gomindang ong qanat küchliri, bu qétimliq meghlubiyettin kéyin oyunini tézdin yighishturuwélishqa mejbur bolidu. Chongchingdiki “Merkez” géziti tehrirati bughraning 3-parche maqalisidiki küchlük bayanlarni késip chiqiriwétish we qisqartish usuli bilen élan qilidu. Shundaq bolushigha qarimay, bughra axirqi maqaliside li dungfangning maqalisidiki asassiz we pakitsiz bayanlarni uning aldigha tashlap, özining sözi arqiliq özini mat qilidu.

(Dawami bar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.