Muhemmetjan sadiqning terjimihali we cheklen'gen eserler

Essalamu'eleykum, hörmetlik radi'o anglighuchi dostlar we "Yoruq sahillar" sehipimizge köngül rishtisini baghlap, heptilik qulaq didarigha teshna bolup turuwatqan ixlasmen qérindashlar, bu heptilik "Yoruq sahillar" sehipimizning yéngi programmisigha xush keldinglar. Hörmetlik dostlar! bu heptilik programmimizni aldi bilen hazirqi zaman Uyghur edebiyati samasidin bir nechche kün burun menggülük sarqighan bir meripet yultuzining qayghuluq xewiri bilen bashlaymiz we uning hayati pa'aliyitini tonushturup ötimiz, andin ixtiyariy muxbirlirimiz teyyarlighan herxil témilardiki awazliq eserlerdin behr alisiler. Axirida "Köz yéshida nemlen'gen zémin" namliq eserning dawami diqqitinglarda bolidu. Undaq bolsa, diqqitinglar programmimizda bolghay!
Muxbirimiz jüme
2012-07-28
Élxet
Pikir
Share
Print


Muhemmetjan sadiq

Batur teyyarlidi

Uyghur hazirqi zaman edebiyatida chachma shé'ir yézish bilen özige xas uslub yaritip, keng kitabxanlarning alqishigha érishken sha'ir muhemmetjan sadiq 1934 - yili 8 - ayda ghuljida tughulghan. 1941 - Yilidin 1948 - yili 7 - aygha qeder ghulja sheherlik "Roshen" bashlan'ghuch mektipi we exmetjan qasimi namidiki bilim yurtining toluqsiz siniplirida oqughan. 1948 - Yili 9 - ayda ghulja sheherlik rus gimnaziyisige kirip oqughan. Bu gimnaziyide 1951 - yili 7 - ayghiche oqup, rus yéziqidiki edebiy eserlerni oquyalaydighan sewiyige ige bolghan hemde pushkin, lérmontow, nikrasow qatarliq sha'irlarning shé'iriy eserliri, gorkiy, mayakowskiy we hadi toxtash, ömer muhemmidi qatarliqlarning rus yéziqidiki eserliri bilen tonushqan. U 1951 - yili qaytidin imtihan bérip, exmetjan qasimi namidiki bilim yurtining toluq ottura sinipigha qobul qilin'ghan. 1952 - Yili ürümchige kélip, sabiq shinjang institutining til - edebiyat fakultétida oqughan. Oqush püttürgendin kéyin, xoten, qeshqerlerde ottura mektepte oqutquchiliq qilghan. 1957 - Yilining axiridin bashlap 1963 - yilighiche sabiq shinjang pédagogika instituti we shinjang uniwérsitétining til - edebiyat fakultétida oqutquchi bolghan. 1963 - Yili u ghuljigha yötkilip oblastliq we sheherlik medeniyet - ma'arip idariside ishligen.

Muhemmetjan sadiq kichik chaghlirida chöchek anglashqa amraq bolup, sha'irning anisi uninggha her da'im qiziqarliq chöchek, hékayilerni éytip béretti. U oqup sawatini chiqarghandin kéyin, kitab uning eng yéqin dostigha aylan'ghan. U köpinche waqtini xaliy, jimjit orunlargha bériwélip kitab oqush bilen ötküzgen. Kitab sha'irning kéyinki künlerdiki ijadiyitige asas salghan we chongqur tesir körsetken. Bilim yurtida oquwatqan chaghlirida, hüseyin nasirow, xudaberdi talip qatarliq oqutquchilar uning ijadiyet bilen shughullinishigha küchlük ilham bergen. Muhemmetjan 1951 - yili xudaberdi talipning yétekchilikide "Almanax" dep atalghan edebiy toplamni ishleshke qatnashqan. Bu hal uning qelbidiki edebiy ijadiyet bilen shughullinish arzusini téximu kücheytken. Muhemmetjanning ijadiyiti 1952 - yili bashlan'ghan bolup, "Nan", "Yéza yolida" namliq dangliq shé'irliri bilen Uyghur edebiyatidiki eng ümidlik, talantliq yash sha'ir dep qaralghan. Shuningdin bashlap muhemmetjanning ijadiyet yoli barghanséri kéngiyip, közge körün'gen lirik sha'irlirimizning biri bolup qaldi. "Qélin qardiki naxsha", "Tengritagh naxshisi", "Wapa we merdlik", "Ili perzentliri", "Qizil yulghun" qatarliq shé'ir, ballada, dastan toplamliri neshr qilin'ghan.

Lirik sha'ir muhemmetjan sadiq uzun yilliq ijadiyet jeryanida özige xas edebiy uslub yaritish yolida harmay - talmay izdinip, chachma shé'ir sheklini talliwélip, pikrini keng - kushade bayan qilishqa tiriship kelgen.

Muhemmetjan sadiq shé'ir peqet pikirning ijadiyliqi, yéngiliq bilenla emes, belki uningda qollinilghan bedi'iy wasitilerning alahidiliki bilenmu perqlinip turushi kérek, hemmila adem sözlerni boghum sanap qurlargha tizip chiqalaydu, sha'irning mahariti yéngi - yéngi bedi'iy wasitiler arqiliq obrazliq pikir qilalishida, dep qarighan we özi shundaq qilishqa tirishqan.

Muhemmetjan sadiq yalghuz qisqa lirikilar we épik shé'irlar jehettila emes, dastanchiliq sahesidimu muweppeqiyetlik ishligen we mol méwe bergen. U on nechche parche dastan hemde chong hejimlik tarixiy dastani — "Ili perzentliri" ni yazghan. Uning muweppeqiyetlik chiqqan dastanlirining biri "Chin muhebbet" bolup, bu dastanning muweppeqiyiti qurulmisining puxtiliqi, obrazlarning xéli mukemmel yaritilghanliqida körülidu. Uningdin bashqa, sha'irning "Qizilgül we bulbul" dastanimu muweppeqiyetlik yézilghan.

Ataqliq sha'ir, yazghuchi, yurtimizdiki sansizlighan ilimsöyerlerning telepchan, méhriban ustazi, ili we sherqiy türkistanda hemme étirap qilidighan péshqedem pédagog muhemmetjan sadiq ependi 2012 - yili 7 - ayning 25 - küni texminen kech sa'et 6:30 minut ötkende ghuljida késellik sewebi bilen 78 yéshida wapat boldi. Uning waqitsiz wapati, ili shundaqla yurtimiz sherqiy türkistanning edebiyat, ma'arip ishliri üchün zor yoqitish bolup hésablinidu.

Gerche ustaz muhemmetjan sadiq arimizdin ayrilghan bolsimu, u xelqqe teqdim qilghan ésil meniwi emgekliri bilen xelqimizning qelbide menggü yashaydu.

Toluq bet