Өмәр бақи вә чәкләнгән әсәрләр

Әссаламуәләйкум “йоруқ саһиллар” сәһипимиз арқилиқ вәтән ишқида оттәк йенип, чаңқап кәткән қәлбигә су сепип келиватқан қәдирлик достлар, яхшиму силәр. Алди билән 18 - әсирләрниң ахирида яшап өткән, уйғур классик әдәбиятиниң муһим асасчилиридин бири, шундақла даңлиқ нәваишунас өмәр бақи йәркәндини тонуштуруп өтимиз. Андин радиомизға бир һәвәскар шаиримиз тәрипидин әвәтип берилгән: “буғдай” намлиқ шеирдин һузурлинисиләр. Ахирида, “чәкләнгән әсәрләр” сәһипимиз бойичә, сөйүнгүл җанишиф ханим язған “көз йешида нәмләнгән земин” намлиқ әсәрниң давамини аңлайсиләр.
Мухбиримиз җүмә
2012.05.19


Өмәр бақи



Батур тәйярлиди

Өмәр бақи 18 - 19 - әсирләр арисида яшиған мәшһури әдиб.

У, уйғур әдәбиятида өзиниң “пәрһат - шерин”, “ләйли - мәҗнун” қатарлиқ әсәрлири билән тонушлуқ. Бу икки парчә дастанниң әслий вәқәлики “хәмсәи нәваий”дин елинған болуп, 1792 - йили йәкән һөкүмрани ивәз бәг намиға нәсрий - нәзмий услубида һекайә шәклигә кәлтүрүлгән.

“пәрһат - шерин” дастанида чин хақаниниң оғли пәрһатниң аҗайип қәһриманлиқлири вә шерин билән болған паҗиәлик муһәббәт сәргүзәштиси баян қилинған. Назук вә нәпис сәзгүгә, өткүр иҗадий пикиргә игә болған пәрһат кичикидин әмгәк вә билимгә һәвәс бағлайду. Өз сөйгүни шеринни издәп әрмәнистанға бариду. Йолда кишиләргә чоң апәт йәткүзгән дивә вә әҗдирһаларни өлтүриду. Әрмәнистанда өстәң чепиватқан әмгәкчиләргә ярдәм бериду.

Пәрһат билән шерин оттурисидики ялқунлуқ муһәббәт реал инсаний мунасивәтләр асасида вуҗудқа келиду. Лекин, бу муһәббәт йәнә икки яшниң тәқдири вәтән - хәлқиниң тәқдири билән чәмбәрчас бағланған. Бирақ, иран шаһи залим хисрав әрминистанға ләшкәр тартип келип, һийлә билән пәрһатни һалак қилиду. Шеринниң өлүмигиму сәвәбчи болиду.

“ләйли - мәҗнун” дастанидиму бир - бирини яхши көргән икки яшниң паҗиәлик тәқдири тәсвирлиниду. Дастанниң асасий қәһримани ләйли билән мәҗнунниң паҗиәси әң аддий инсаний һоқуқни аяғ асти қилған, қәлбидики муһәббәтни суғурувалмақчи болған зулмәтлик җәмийәткә қарши исянкар шәхсниң паҗиәсидин ибарәт.

Мәйли пәрһат билән шерин болсун яки ләйли билән мәҗнун болсун, күрәшчан кишиләрниң образидур. Улар әң муқәддәс вә алийҗанаб хисләтләрни өзидә ипадиләйду. Өз мәқсәтлиригә йетиш йолида әң ахирқи нәпсигә қәдәр дүшмәнлиригә қарши күрәш қилиду. Әмма, улар яшиған җәмийәттә хисравға охшашлар һаким болғачқа, улар давамлиқ бәхтсизликкә учрайду. Өзлирини оривалған муһитқа, заманға, униң түзүми вә рәсим - адәтлиригә қарши исян көтүриду. Зулум вә адаләтсизликни қағап пәряд қилиду, лекин ахирида бу пакиз йүрәкләрниң беши заманниң қаттиқ ташлириға урулуп, паҗиәлик рәвиштә һалак болиду.

Аптор “пәрһат - шерин” вә “ләйли - мәҗнун” паҗиәсини тәсвирләш арқилиқ өз дәвриниң обйектип мәсилилирини оттуриға қоюш билән, җинайәткар иҗтимаий түзүм вә феодаллиқ тәртип - қаидиләрни кәскин қарилайду.

Әсәрләр нәсрий - нәзм шәклидә йезилған. Бу классик шәрқ әдәбиятида көп қоллинилидиған, болупму хәлқ дастанлириниң асасий ипадиләш шәкли болуп, язғучиниң униңдин үнүмлүк пайдиланғанлиқи - апторниң хәлқ иҗадийәтлириниң шәкли арқилиқ өз әсәрлирини хәлққә йеқин вә чүшинишлик қилиш йолидики издинишлиридин далаләт бериду. Болупму, униң шәрқ әдәбиятида мәшһур болған “пәрһат - шерин”, “ләйли - мәҗнун” темилириға мураҗиәт қилиши буниң ипадилинишидур.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.