Qamaqtiki "Jin"

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2018-04-24
Élxet
Pikir
Share
Print
Ana til herikitini qollighan bir gül dukkini. 2012-Yili.
Ana til herikitini qollighan bir gül dukkini. 2012-Yili.
RFA/Abduweli Ayup

Ikkinchi qétimliq sot köngüllük ötti. Déloda utalmighan bilen közeynekni "Utqan" idim. Kün sanap körüshni arzu qilghan rengdar dunya köz aldimda süzülüp zalda manga qarap turghan qap-qara qoy közlerge we qongur, sarghuch, aq chachlargha toymay qarap kettim. Akam biz körüshmigen bu aylarda biraqla qérip dadamgha oxshap qalghandek köründi. Keng péshane, yashangghirap qizarghan közler mungluq idi. U yüzini téximu qirliq we sozunchaq körsitip turghan qingraqtek qangshiri dadamgha quyup qoyghandek oxshaytti. Akamgha qarap turghan shu deqiqide "Dadamning tügep ketkini bir hékmet iken. Bolmisa dadam put qolum zenjirlen'gen bu halimni körüp yérilip kétetti. Yaqa yirtip peryad uratti, yaridar shirdek hörkirep saqchilargha étilatti," dégenlerni oylidim.

Közeynekni qayturup bérishim kérekliki éytildi, bérishtin awwal sotchi ayalgha qarap razimenlik bilen külümsiridim. Közeynekni chiqirish üchün qolumni uzattim, emma élish shu qeder tes keldi. Xuddi közeynekni bersemla köz aldimdiki akamni, yamghurdek yashlarni sürtüp ülgürmeywatqan newre achamni, manga ünsiz medet bérip zalni toldurghan dostlarni qayta körelmeydighandek qollirim laghildap titreytti. Ikki qolumgha sélin'ghan ishkel sapayidek sharaqlaytti.

"Abduweli aka, ekéling közeynekni men sunup bérey!" - süzük sudek shildirlighan bu awaz bilen yüzümde sharaqlawatqan ishkelning yéqimsiz awazi öchti.

Shu haman nedin keldi, bilmidim. Putumning uchidin bashlan'ghan bir yigha közlirimdin étilip chiqti. Men esli "751", jinayet gumandari, mezkur jinayetchi emes, abduweli balam, abduweli mu'ellim, abduweli aka, abduweli dada, gülen ependi idim. Kishen sélin'ghan bu qollar on yilgha yéqin bor tutqan, yüzligen sebiylerning béshini silighan, natiwan bir ademge tenglenmigen, héch bir insan atliqqa xewp yetküzmeydighan qollar idi. Bu qollarni keynige qayrip ishkel salghanlarchu? targhaqqiche kötürüp warqiratqanlarchu? aghriqtin chip-chip soghuq terlep ketsem zeherxendilik bilen hijayghanlarchu? ular aka, uka, dada, bala emesmu? ular qoral bilen tughulghanmu, ismi saqchi dep qoyulghanmu? ejeba, ular böshükige qasqan shepke bilen bölen'gen bolghiymidi?

Ikki yénimda ikki saqchi shillemdin bésip, éngishtürgen péti sot zalidin élip chiqildim. Béshimgha qara xalta kiydürülgen bolghachqa héch némini ilgha qilghili bolmaytti. Putumdiki kishen oshuqumni ghajaytti. Ular shillemdin ittergenche qedemni ildamlitishqa toghra kéletti. Qedemler qanche köp élinsa kishen oshuqumni shunche rehimsiz ghajaytti. Keynimdin bireylenning "Qan chiqti, qan chiqti" dégen awazi anglanmighan bolsa ularning elpazida méni yügürtken péti saqchi mashinisigha bésiwetken bolatti. 

Mashinida saqchilar oshuqumdin éqiwatqan qanni körüp sel ichi aghridimu béshimdin qara xaltini éliwetti. Birinchi sotta üch dost bir mashinida élip méngilghan we bille qaytqan iduq. Ikkinchi sotta bolsa zalgha élip kirilgendila körüshken bolduq. Köktagh qamaqxanisi ürümchi sheherlik ottura sottin yiraq idi. Yolda saqchilardin birining ichi pushup aghzimni tatilashqa bashlidi.

- Liyudawan (tikquduq) qamaqxanisida turghan bolsang zeydullani tonumsen?-dep soridi bir saqchi. Zeydullani tonuyttim. Men 2-5 kamirida yatqan chéghimda u 2-6 kamirining bashliqi idi. 
‏- Jimip kettingghu? uni üch yilliq késip sirtta ijra qilidighan'gha qoyuwetti, qamaqtiki chéghida délo pash qilip xizmet körsitiptu. Sen shunche yuqiri melumatliq turup zeydullachilik bolalmapsen, rast gepni qilsam, senla emes, jiq adem undaq bolalmaydu, u dégen bir jin, -dep dolamgha shapilaqlap qoydi.
Xiyalim pakar, aqpishmaq, diqmaq kelgen zeydullagha ketti. Bundin on aylar burun uni jangjün dégen kamér bashliqimu "Jin" dégen idi. Tikquduq qamaqxanisida ikkinchi korpusqa mes'ul go chyang zeydulla ikkimizni terjiman qiliwalghan idi. Tunji körüshüpla közliri oynap turidighan bu yigitning "Re'islerge para berding dep solap qoydi," dep atqan posi ghidiqimni keltürgen idi. Chünki bir re'iske emes, re'islerge para bergen mehbuslar tikquduq türmiside yatmaytti. Shundin kéyin gochyangning ishxanisida anche-munche uchriship bir-birimizni biliship qalduq. U esli tutulmighan bolsa kanadagha ketmekchi ikenduq.

2013-Yili kech küzde meshiq kamirigha shixoluq qadir isimlik bir siyasiy mehbus kirip qaldi. Terjimanliq qilish jeryanida uning közliridin xitayche bilidighanliqini bayqap qaldim. Desleptimu shixoluq bir Uyghurning "Xitayche bilmeymen," dégini manga gumanliq tuyulghan idi. Xatire qaldurush jeryanida uning burun neshe sodisi qilip tutulghanliqi melum boldi. Bir küni qarisam, qadir hemmeylenni qaritip qoyup epchil taharet élip olturup kétiptu. Shuning bilen könglümge kelgen guman jezmleshti. Uning yénigha kelgen bashqa siyasiy mehbuslarni köz isharisi qilip yéqin yolatmidim.
11-Aylarda go chyang qadirni bashqa kamirgha yötkep ketti. Shundin kéyin uning zeydulla bilen pat-pat gochyanggha egiship karidorda yürgenlirini kördüm. Méning terjimanliqimmu bikar boldi. Kamir bashliqi jangjünning éytishiche bu ikkisi qulaq bolghanmish. Qadir hazir Uyghur siyasiy mehbuslar bar hemme kamirda nöwet bilen yatqili turuptu. Uyghurche "Qulaq" déyilidighan bu gepning esli xitaychining terjimisi ikenliki méni heyran qaldurdi.

Bir küni kechlik tamaq waqtida kamirning rojikidin manga kadir tamiqi sunulup qaldi. Sorisam, zeydulla kirgüzüptu. Maqul dep alghan bolup sichüenlik bir xitaygha bériwettim. Bundaq iltipatlar töt-besh qétim tekrarlan'ghandin kéyin, bir küni zeydulla kamirning aldigha kélip özining in'glizche öginish oyi barliqini, méning bu meshiq kamirida yétip israp bolup ketkinimge peqet chidimaydighanliqini, eger xalisam méni özi bar kamirgha yötkep chiqish arzusi barliqini éytti. Men bu kamirdin bashqa kamirlargha chiqsam kün chüshmeydighanliqini, aptapqa qaqlanmisam qichishqaqning téximu edep kétidighanliqini bahane qildim. Umu qichishqaq dégen gepni anglap asanla waz kechti.

Bir küni jangjün yighin'gha chiqip kétip zeydullani tillap kirdi. U bir jénigha 17 délo pash qilip mukapatliniptu. Gochyang qalghan kamér bashliqlirini zeydullagha sélishturup yarimastin yarimasqa sélip rasa edipini bériptu. Jangjün: "Toghra, mana men qara guruh, mana men qimarwaz, jédelxor, lükchek. Emma her qanche bolsammu aghzimgha tayinip jan baqidighan, bashqilarning izini purap pul tapidighan zeydulladek itning künige qalghinim yoq! , méning ölükümmu tirikimmu adem, u yashisa bir yalaqchi, ölse jin bolup kétidu," dep qaqshap ketken idi.

Saqchi mashinisining tuyuqsiz qattiq tormuzlinishi méni xiyallardin oyghatti. Bir xitay saqchi bilen yene bir xitay mehbusning déyishiwalghandekla zeydullani "Jin" dégini külgümni keltürdi. Nepretlik bir ademni héch néme qilalmisaqmu uning tillan'ghinini anglash ademni xosh qilatti. 

Némila dégen bilen güzelliktin söyünüp, xunüklüktin nepretlinish insan bolup yashawatqan hemmimizge ortaq idi.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Toluq bet