Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (16)

Мухбиримиз қутлан
2019-01-08
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Шинҗаң гезити» ниң 1958-йил 11-айниң 29-күнидики 3- вә 4-бетигә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси ечип ташланди» намлиқ тәһрират мақалиси.
«Шинҗаң гезити» ниң 1958-йил 11-айниң 29-күнидики 3- вә 4-бетигә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси ечип ташланди» намлиқ тәһрират мақалиси.
RFA/Jür’et Nizamidin teminligen

Он алтинчи қисим: «әшәддий йәрлик милләтчи» қалпиқи кийдүрүлгән күнләрдә

1957-Йили пүтүн хитай миқясида башланған «истил түзитиш» һәрикити вә униң башланмиси болған «ечилип сайраш» долқуни уйғур диярида тамамән башқичә бир түстә елип берилиду. 1957-Йили чиңдавда ечилған милләтләр ишлири йиғинида хитай баш министири җу енләй уйғур сиясий сәрхиллириниң «алий аптономийә», йәни совет иттипақиниң оттура асия җумһурийәтлиригә охшаш «иттипақдаш респаблика» һоқуқини бериш тәлипини кәскинлик билән рәт қилиду. Буниң билән хитай компартийәси қозғиған «истил түзитиш» һәрикитиниң характери уйғур аптоном районида пүтүнләй башқичә түс елип, аталмиш «йәрлик милләтчиләр» ни увисидин тартип чиқириш долқуниға өзгириду.

Бу вақитта «шинҗаң гезити» идарисиниң уйғур тәһрир бөлүмидә асаслиқ тәһрирләрниң бири болуп ишләватқан низамидин һүсәйин узундин буян өзини қийнап келиватқан миллий мәсилигә даир бир қатар хаталиқларни оттуриға ташлайду вә «ечилип сайрайду». Һалбуки, у ашу қетимлиқ «ечилип сайраш» та мәрданилик билән оттуриға қойған пикир-тәләплириниң бәдилини артуқи билән төләйду. Узун өтмәйла у «шинҗаң гезити» идарисидә тартип чиқирилип, амма арисида 70 күндин артуқ күрәш қилиниду. Мәрһум низамидин әпәндиниң бүгүн америкида яшаватқан оғли җүрәт низамидин дадисиниң 71 йешида хитай түрмисидә язған әслимисидики бу һәқтики баянларни оқуп өтти:

«1958-Йилидики компартийә қозғиған ‹истил түзитиш һәрикити' дә ‹партийәгә қәлб тапшуруш', кәң-кушадә ‹ечилип сайраш' дегән чақириқ вә қозғитиш билән мән узундин буян ичимни қийнап кәлгән чоң-кичик мәсилиләрдики пикир-тәләплиримни оттуриға қойдум. Вәтәнниң келәчики, ичкиридин көчмән көчүрүш, һәммила йәрни хәнзулаштуруш, тарихимизни бурмилаш қатарлиқ мәсилиләр бойичә ‹ечилип сайридим'. Раст гәпләр билән пакитларни кәлтүрүп сөзлидим. ‹яхши сайридиң! ' дәп мүрәмгә қеқип қоюшти улар. Бирәр ай өткәндин кейин ‹партийәгә қарши сөз қилғанлар' ға қарши һәрикәт қозғитилди. Миллийлар бойичә биринчи болуп күрәшкә тартилдим. Күрәш 76 күн давам қилди. Мениң әң йеқин достлирим әң әшәддий дүшмәнлирим сүпитидә мени талашқа вә паш қилишқа башлиди. ‹Әшәддий дүшмән', ‹әшәддий йәрлик милләтчи' болуп кәттим.»

Низамидин әпәнди «ечилип сайраш» долқунида бәргән пикирлири сәвәбидин нәччә айлап күрәшкә тартилиду. Ахири униңға «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» дегән қалпақ кийдүрүлүп, реҗим астиға елиниду. 1958-Йили 11-айниң 29-күнидики «шинҗаң гезити» ниң 3-вә 4-бәтлиригә «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси толуқ ечип ташланди» намлиқ зор һәҗимлик мақалә елан қилиниду.

Җүрәт низамидин мәрһум дадиси сақлап кәлгән қиммәтлик архип материяллири арисида 1958-йили 11-айниң 29-күнидики «шинҗаң гезити» гә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйин» мавзулуқ мақалиниңму барлиқини, бу мақалиниң әйни вақитта «шинҗаң гезити» ниң тәһрират илависи билән бирликтә елан қилинғанлиқини тәкитләп өтти.

У мәрһум дадиси тоғрилиқ әйни вақитта «шинҗаң гезити» дә елан қилинған мақалиниң бешидики тәһрират илависидә берилгән муну қурларни оқуп өтти: «‹шинҗаң гезити' идарисиниң миллий тәһрир бөлүмлири бойичә елип берилған оңчи-йәрлик милләтчиләргә қарши күрәштә әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң реаксийон әпти-бәшириси толуқ ечип ташлинип, униң реаксийон сөз-һәрикәтлиригә қақшатқуч зәрбә берилди. Паш қилинған материяллардин шуни көрүш мумкинки, әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйинниң түп идийәси аптоном районимиз шинҗаңни улуғ вәтинимиздин айрип, ‹мустәқил шәрқий түркистан дөлити' қуруш болуп, у мушу рәзил ғәризини ишқа ашуруш үчүн пиланлиқ, программилиқ вә изчил рәвиштә һәрикәтлинип кәлгән.»

Мәрһум низамидин әпәнди түрмидә йезип қалдурған әслимисидә өзиниң 1959-йили 4-айниң 14-күни абдурәһим өткүр, ғопур чоң қатарлиқ кәсипдашлири билән бирликтә «шинҗаң гезити» идарисидә өткүзүлгән чоң йиғинда рәсмий қолға елинғанлиқини, бу қетимлиқ «йәрлик милләтчи» ләрни қолға елиш вә аммиға ибрәт бериш чоң йиғиниға әйни вақиттики уйғур аптоном районлуқ һөкүмәтниң муавин рәиси абдулла закироф, йәни һазирқи уйғур аптоном райониниң қорчақ рәиси шөһрәт закирниң дадиси риясәтчилик қилғанлиқини тилға алиду.

Нөвәттә австралийәдә яшаватқан бәхтияр бөрә әпәнди 1980-йилларниң оттурилирида мәрһум низамидин һүсәйин билән «шинҗаң гезити» идарисидә бир ишханида ишлигән вә униң чоңқур тәсиригә учриған кишиләрниң биридур. У ашу йиллардики кәчмишлирини әсләп, өзиниң вәтән вә милләт һәққидики һәқиқий идийәлирини устази низамидин әпәндидин алғанлиқини тәкитләйду.

Бәхтияр бөрә әпәнди йәнә өзиниң 1985-йили оқуш пүттүрүп «шинҗаң гезити» идарисигә хизмәткә тәқсим қилинғинида мәрһум низамидин һүсәйин әпәндиниң уни гезитханиниң архип бөлүмигә башлап киргәнликини, 1958-йилидики «шинҗаң гезити» гә бесилған «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи низамидин һүсәйин» намлиқ мақалини көрсәткәнликини шундақла мәтбуат орнида вәтән, милләт үчүн қандақ хизмәт қилишниң йоллирини өгәткәнликини әсләп өтти.

Җүрәт низамидин мәрһум дадиси низамидин әпәндиниң һаятидики 20 йилға созулған түрмә вә қачқунлуқ һаятиниң 1958-йили башланғанлиқини, өзиниң мәрһум аписидин әйни чағда дадиси қолға елинғандин кейинки паҗиәлик аилә қисмәтлирини тәкрар-тәкрар аңлап чоң болғанлиқини әскәртип өтти.

Толуқ бәт