Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (20)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-05
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi ayali mesumxan we oghli jür'et bilen. 1960-Yillar.
Nizamidin hüseyin ependi ayali mesumxan we oghli jür'et bilen. 1960-Yillar.
Jür’et nizamidin teminligen

Yigirminchi qisim: "Muhemmet'imin bughragha chétilghan pantürkist"

Merhum nizamidin hüseyinning délosi 1958-yilidiki yerlik milletchilikke qarshi küreshning dolqunida basturulghan minglighan Uyghur serxillirining qismetliri ichidiki eng échinishliq we eng uzun mezgil sazayi qilin'ghan délolarning biri idi.

1958-Yili 11-ayning 29-künidiki shinjang gézitige bésilghan "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin hüseyinning ré'aksiyon epti-beshirisi toluq échip tashlandi" serlewhilik bash maqale eyni waqitta Uyghur diyaridiki idare-jem'iyetlerning yighinlirida aylarche oqulup, nizamidin hüseyinning atalmish "Yerlik milletchilik jinayetliri" küreshke tartilghan idi.

Xitay kompartiyesi Uyghur diyarini idare qilghan deslepki 10 yilda "Sotsiyalistik özgertish" dégen namda xususiy igilikni emeldin qaldurup, shexslerning yer, mal-mülük we barliq bayliq menbelirini dölet igilikige ötküzüwalghan idi. Téz sür'ette yolgha qoyulghan kommunalashturush we "Chong sekrep ilgirilesh" shamili axiri xitay boyiche zor qehetchilikni keltürüp chiqirip, milyonlighan insanlarning achliqtin ölüshige sewebchi bolghan idi. Mezkur maqalining beshinchi bölikide nizamidin hüseyinning atalmish "Kopiratsiyeleshtürüsh" we "Sotsiyalistik özgertish" ke qarshi turup, xitay kompartiyesining Uyghur diyaridiki siyasetlirige hujum qilghanliqi qattiq tenqid qilin'ghan.

Jür'et nizamidin 1958-yilidiki "Shinjang géziti" ge bésilghan mezkur maqalidin dadisi nizamidin hüseyin heqqidiki munu qurlarni oqup ötti:

"Aptonom rayonimiz mol yer asti bayliqlirigha ige bir jay. Lékin buni achqudek maliye, adem we téxnika küchimiz bolmighanliqtin bu bayliqlar esirlerdin béri yer astida yatqan idi. Peqet azadliqtin kéyinla merkez we xenzu xelqining yardimi astida yer asti bayliqliri échilip, her millet xelqining menpe'eti üchün ishlitildi we shinjang sana'iti zor derijide tereqqiy qildi. Lékin ongchi nizamidin yer asti bayliqlirining échilishigha qarshi turup 'shinjangning iqtisadiy bayliqliri we sansiz qézilma bayliqlar ichkirige toshulup kétiwatidu' dep jöylüdi. Shinjangdiki her millet xelqi lenjo-shinjang tömür yolining kélishini arzu qilip, bu tömüryol kelse shinjangning sana'et, yéza-igilik tereqqiyati téximu téz ilgirileydu dep tonuwatqan bir mezgilde, ongchi nizamidin 'tömür yol shinjanggha balayi'apet élip kélidu', 'tömür yolning kélishi adem déngizining shinjanggha téshishi' dep waysidi."

Shu qétimliq nechche aygha sozulghan küresh yighinida nizamidin hüseyin'ge "Özi 'shinjang géziti' de ishlep turup etrapigha shayka toplap, partiyening gézitke bolghan rehberlikini élip tashlashqa, gézitning siyasiy yönilishini özgertishke urun'ghan" dégen qalpaqlar kiydürülgen:

"Pash bolghan nurghun matériyallar shuni körsettiki, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin xéli uzundin buyan partiyening gézitke bolghan rehberlikini élip tashlash, gézitning siyasiy yönilishini özgertish yolida ashkara we yoshurun halda suyiqest ishlep kelgen we Uyghur tehrir bölümide birmunche jinayi heriketlerni élip barghan. U 'échilish' we 'sayrash' mezgilide Uyghurche 'shinjang géziti' ni xenzuche gézitning 'terjimisi' dep walaqlash bilen 'Uyghurche gézitning imami xenzuche gézit', 'Uyghurche shinjang géziti musteqil chiqishi kérek' dep jöylüdi. Gézitchilik ishida partiye rehberlikige qet'iy boysun'ghan, xenzu rehbiriy kadirlar bilen yéqindin hemkarliship ish élip barghan partiyelik rehbiriy yoldashlarni 'xenzuche gézitke butqa choqun'ghandek choqunidu' dep haqaretlidi. U yene 'gézitte Uyghur tili buzup ishlitiliwatidu' dep jar saldi. U yene partiyening türlük yolyoruq, yönilish, siyasetlirining gézitte élan qilinip turushigha qarshi chiqip, 'bundaq qilish milliy awazni, muxbirlarni boghush bolidu', 'gézit xenzu purap turidighan boldi' dep töhmet qildi."

Maqalide yene nizamidin hüseyinni "Uyghurche 'shinjang géziti' ning utuqlirini yoqqa chiqirishqa urundi, gézitxanini ongchi we yerlik milletchilerning uwisigha aylandurush xam xiyalida boldi," dep eyibligen.

Nizamidin hüseyin'ge qarshi élip barghan küresh yighinida yene uning "Yalghuz junggo kompartiyesigila qarshi turup qalmay, belki yene xelq'ara sotsiyalizm lagérigha, jümlidin sowétlar ittipaqighimu chish-tirniqi bilen qarshi ikenliki" otturigha qoyulghan:

"Esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidin yalghuz bizning dölitimizge, janijan kommunistik partiyemizge, sotsiyalizmgha hujum qilipla qalmastin, pütün dunya tinchliqining tüwrüki we eng yéqin dostimiz sowét ittipaqigha, sowét ittipaqi bashchiliqidiki sotsiyalizm lagérighimu ghaljirliq bilen shalini chéchip hujum qildi. Melumki, sowét ittipaqidiki her millet emgekchiliri ulugh öktebir inqilabidin kéyin sowét ittipaqi kommunistik partiyesining rehberlikide we ulugh rus xelqining qérindashliq yardimi astida dunyada eng bextiyar we tereqqiy tapqan sotsiyalistik milletlerge aylandi. Lékin esheddiy ongchi nizamidin bu ochuq heqiqettin yüzsizlerche köz yumup, 'sowét ittipaqi assimilyatsiyening birinchi tüwrüki, u yerdiki az sanliq milletler hem ularning en'eniliri yoqap kétip baridu' dep jar saldi."

Maqalide nizamidin hüseyinning sowét ittipaqidek kommunizm lagérining parawozigha qarshi turup, "Amérika we en'gliye qatarliq impéri'alistlargha hewes qilghanliqi" we ularning atalmish "Démokratiyesi" ge choqun'ghanliqi tenqid qilin'ghan:

"U öz ümidini 3-dunya urushigha baghlap kelgen we '3-dunya urushi bolup qalsa, impéri'alizm lagéri yéngidu, biz shu chaghda musteqil dölet bolimiz' dep ighwa tarqitip yürgen. Dunya xelqining qattiq bésimi astida en'gliye impéri'alizmining tunis we marakeshlerge musteqilliq bérishige mejbur bolghanliqini burmilap, 'bu en'gliyening mertliki' dégen. Shundaqla u erkinlik we démokratiyening yawuz düshmini a q sh ning 'démokratiyesi' ni maxtap 'bizdimu amérikiche démokratiye qollansa bolmamdighandu?' dep hesretlen'gen. Démek, esheddiy ongchi we yerlik milletchi nizamidinning sowét ittipaqigha we sotsiyalistik lagérgha öchmenlik bilen qarap impéri'alizmni maxtap yürgenlikimu uning 'musteqilliq' idiyesi bilen bir tutash."

Mezkur maqalide yene nizamidi hüseyinning "Tughulushidin tartip taki 1958-yiligha qeder özgermes yerlik milletchi bolghanliqi, uning 1940-yillarda saxta tarix yasap özini tashqorghan inqilabigha qatnashqan bir inqilabchi qilip körsetkenliki, emeliyette uning muhemmet'imin bughra we chinggizxan damollidin ders alghan esheddiy pantürkist ikenliki" dek atalmish "Jinayet" liri birmu-bir sanap ötülgen:

"Uning bu ré'aksiyonliqining tarixiy yiltizi bar idi. Eslide ongchi nizamidinning a'ile kélip chiqishi bay charwichi bolup, hazirghiche öz terkibini yoshurup kelgen. U 1948-yilidin azadliqqa qeder shinjang darilfununida oqughan waqtida impéri'alizm jasusliri we esheddiy pantürkistlerdin xa'in memtimin, chinggizxan damolla, ibrahim muti'iy qatarliq ré'aksiyonlarning pantürkizmliq terbiyesini alghan we uni özige chongqur özleshtürgen. U shundin bashlapla pantürkistlerning dépigha ussul oynap, shularning yalaqchisigha aylan'ghan. Shu yilliri darilfunun oqughuchiliri ichide milletchiler we xelqchiler dégen ikki guruh shekillen'gen bolup, ongchi nizamidin milletchiler guruhidiki ghaljirlarning biri. Oqughuchilar ichide pantürkizmning jarchisi we imin, eysalarning dumbaqchisi bolup, xelqchil küchlerge aktip qarshi turghan. U azadliqtin kéyinmu pantürkist ustazlirining ré'aksiyon terbiyesini yürikide saqlap, purset tapsila wetinimizning birlikini parchilash yolida heriketlinip kelgen."

Maqalining axirida yene nizamidin hüseyinning 1949-yilidin kéyin özining "Kélip chiqishi we eksiyetchil mahiyitini yoshurup, 'shinjang géziti' ge xizmetke orunlishiwalghanliqi, saxta tarix yasap özini 1940-yillarda tashqorghan inqilabigha qatnashqan bir inqilabchi qilip körsetkenliki we shundaqla shinjanggha azadliq armiyening kirishige qarshi turghanliqi" dek bir qatar "Gunah" liri otturigha qoyulghan.

(Dawami bar)

Toluq bet