Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (21)

Мухбиримиз қутлан
2019-02-12
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Низамидин һүсәйин әпәнди яшлиқ йиллирида.
Низамидин һүсәйин әпәнди яшлиқ йиллирида.
RFA/Qutlan

Йигирмә биринчи қисим: отункоза (шигоби) түрмисидин қечиш

Низамидин һүсәйин «шинҗаң гезити» идарисидә «әшәддий оңчи вә йәрлик милләтчи» дегән қалпақ билән уда бирқанчә ай улап күрәшкә тартилғандин кейин 1959-йили 4-айниң 14-күни рәсмий қолға елиниду. Шу күни «шинҗаң гезити» идарисидә өткүзүлгән чоң күрәш йиғинида шаир абдурәһим өткүр вә ғопур чоң қатарлиқ икки кишиму низамидин һүсәйин билән бирликтә қолға елиниду. Улар үчәйләнниң қоллириға койза вә ишкәлләр селинип, һәрбий машина билән үрүмчи шәһәрлик 3-түрмигә елип берилиду. Низамидин һүсәйин бу йәрдә йеңила қолға елинған зиялийлардин абдушүкүр муһәммәтимин, турди самсақ, әзиз ниязи, шүкүр ялқин вә қазақ язғучи қаҗи қумар қатарлиқ 400 дәк мәһбусни көриду.

Җүрәт низамидин дадисиниң түрмидә язған хатирисидә 1958-йилиниң ахиридин 1959-йилиниң башлириғичә «оңчи» яки «йәрлик милләтчи» қалпиқи билән көплигән уйғур вә қазақ зиялийлириниң қолға елинғанлиқини, уларниң көпинчисиниң дадиси низамидин һүсәйин билән биллә җуңғарийә чөллүкидики отункоза (шигоби) түрмисидә мәҗбурий әмгәккә селинғанлиқини тәкитләп өтти.

Шигоби, йәни отункоза түрмиси җуңғарийә чөлигә җайлашқан болуп, бу йәрдин әң йеқин арилиқтики адәм яшайдиған бостанлиққа бериш үчүн 40-50 километирлиқ сусиз җаңгаллиқ мәвҗут иди. язғучи сөйүнгүл чанишеф өзиниң «көз йешида нәмләңен земин» намлиқ бийографик китабидиму шигоби түрмиси һәққидә тәпсилий мәлумат бериду. Мәрһум низамидин һүсәйин өзиниң түрмидә йезип қалдурған әслимисидә үрүмчидин 13 машинида шигобиға йөткәп берилған мәһбусларниң «оңчи 4-миллий әтрәт» дәп аталғанлиқини тилға алиду.

Пүтүн хитай миқясида 1959-йилиниң ахирлиридин башлап тарихта мисли көрүлмигән бир мәйдан сүний ачарчилиқниң шамили чиқишқа башлайду. Тарихтин буян қәһәтчилик көрүлүп бақмиған уйғур дияриму бу қетимлиқ ачарчилиқ апитиниң тәсиридин халий қалалмайду. Йемәклик нормиси әң төвән чәккә чүшүрүлгән, күндә йесивиләк шорписи билән яңақтәк чоңлуқтики һорнан (мома) берилип, қаттиқ әмгәккә селинидиған шигоби чөллүкидә уйғурларниң 20-әсирдики әң сәрхил зиялийлири инсан тәсәввур қилғусиз азабларни чекиду. Җүрәт низамидин көзини яшлиған һалда дадисиниң әслимисидин шигоби түрмиси һәққидики муну қурларни оқуп өтти.

1961-Йили 10-айғичә низамидин һүсәйин шигоби түрмисидә қан-яшлиқ 30 айни өткүзиду. Шу күнләрдә аяли һөрнисахан язғучи турди самсақниң аяли билән биллә үрүмчидин улаққа минип шигоби чөлигә бәнд қилинған йолдашлирини йоқлап келиду. Һалбуки, түрмә даирилири уларни 2 күнму турғузмастин һәйдиветиду.

1961-Йили 10-айниң 12-күни низамидин һүсәйин тәстә қолға кәлгән бир пурсәттә шигоби түрмисидин қечишқа тәвәккүл қилиду. У өзиниң әслимисидә бу қетимлиқ қечиш җәряни һәққидә мунуларни баян қилиду.

Нөвәттә германийәдә панаһлиниватқан һәбибулла халиқ 1990-йилларда мәрһум низамидин һүсәйинни устаз тутуп, униң билән йеқин мунасивәттә болған кишиләрниң бири. У әйни вақитта низамидин әпәндидин нурғун һекайиләрни аңлиғанлиқини, буларниң ичидә низамидин һүсәйинниң 1961-йилиниң ахирида шогоби түрмисидин қечиш һәққидики кәчүрмишиниң һелиму есидә миқтәк турғанлиқини илгири сүриду.

Һәбибулла халиқниң низамидин әпәндидин аңлишичә, қәһәтчилик әң еғирлашқан шу вақитларда бир қазақ киши шигоби түрмисигә түрмә башлиқи болуп келиду. юқиридин шигоби түрмисигә келидиған ашлиқ үзүлүп қалиду. Буниң билән түрмә башлиқи мәһбуслар ичидики айиғи чаққанрақ көрүнидиған низамидин һүсәйинни елип түрмигә йемәклик сетивелиш үчүн бир ат билән йолға чиқиду.

Йерим йолда улар дәряға дуч келиду. Низамидин һүсәйин дәрядин өткичә болған вақитни ғәниймәт билип, атниң алдида олтурған түрмә башлиқини туюқсиз иттирип дәряға чүшүрүветиду-дә, атни өзи ялғуз чепип җаңгаллиқ ичидә көздин ғайиб болиду.

Низамидин һүсәйин өз әслимисидә шигоби түрмисидин қечип кәткәндин кейин өзиниң йошурунчә күн өткүзгәнликини, үрүмчидә 16 күн мөкүнүп йүргәнликини, әң ахирида җәнуб тәрәпкә кетиш үчүн йошурунчә манғинида даванчиң базирида тутулуп қалғанлиқини, бу күнниң дәл 1962-йили 1-айниң 3-күни икәнликини әскәртип өтиду. Һалбуки, миллий инқилаб мәзгилидә разведка хизмити бойичә чениққан вә нурғун тәҗрибиләргә игә болған низамидин әпәнди даванчиңдин үрүмчигә ялап меңилғинида йәнә пурсәт тепип қечип кетиду.

Долқун әйса 1988-йилидики «15-июн уйғур истудентлар намайиши» дин тартип таки вәтәндин айрилғучә болған арилиқта миллий идеологийә җәһәттин низамидин һүсәйинниң биваситә тәсиригә учриған яшларниң бири. У низамидин һүсәйинниң 20 йиллап түрмидә ятқан бир киши болушиға қаримай, үзлүксиз түрдә түрмидин қачқан, йәнә тутулса йәнә қачқан, һаятини тәвәккүлчиликкә атиған бир қорқумсиз киши икәнликини тилға алиду. У низамидин һүсәйинниң бу хил қәйсәр характерини өзи шаһит болған мундақ бир һекайә, йәни мәрһум һаҗи яқуп анат билән низамидин һүсәйин оттурисида 1990-йилларда болған бир мәйдан чақчақ арқилиқ баян қилиду.

(Давами бар)

Толуқ бәт