Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (21)

Muxbirimiz qutlan
2019-02-12
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.
Nizamidin hüseyin ependi yashliq yillirida.
RFA/Qutlan

Yigirme birinchi qisim: otunkoza (shigobi) türmisidin qéchish

Nizamidin hüseyin "Shinjang géziti" idariside "Esheddiy ongchi we yerlik milletchi" dégen qalpaq bilen uda birqanche ay ulap küreshke tartilghandin kéyin 1959-yili 4-ayning 14-küni resmiy qolgha élinidu. Shu küni "Shinjang géziti" idariside ötküzülgen chong küresh yighinida sha'ir abdurehim ötkür we ghopur chong qatarliq ikki kishimu nizamidin hüseyin bilen birlikte qolgha élinidu. Ular ücheylenning qollirigha koyza we ishkeller sélinip, herbiy mashina bilen ürümchi sheherlik 3-türmige élip bérilidu. Nizamidin hüseyin bu yerde yéngila qolgha élin'ghan ziyaliylardin abdushükür muhemmet'imin, turdi samsaq, eziz niyazi, shükür yalqin we qazaq yazghuchi qaji qumar qatarliq 400 dek mehbusni köridu.

Jür'et nizamidin dadisining türmide yazghan xatiriside 1958-yilining axiridin 1959-yilining bashlirighiche "Ongchi" yaki "Yerlik milletchi" qalpiqi bilen köpligen Uyghur we qazaq ziyaliylirining qolgha élin'ghanliqini, ularning köpinchisining dadisi nizamidin hüseyin bilen bille jungghariye chöllükidiki otunkoza (shigobi) türmiside mejburiy emgekke sélin'ghanliqini tekitlep ötti.

Shigobi, yeni otunkoza türmisi jungghariye chölige jaylashqan bolup, bu yerdin eng yéqin ariliqtiki adem yashaydighan bostanliqqa bérish üchün 40-50 kilométirliq susiz janggalliq mewjut idi. Yazghuchi söyün'gül chanishéf özining "Köz yéshida nemlengén zémin" namliq biyografik kitabidimu shigobi türmisi heqqide tepsiliy melumat béridu. Merhum nizamidin hüseyin özining türmide yézip qaldurghan eslimiside ürümchidin 13 mashinida shigobigha yötkep bérilghan mehbuslarning "Ongchi 4-milliy etret" dep atalghanliqini tilgha alidu.

Pütün xitay miqyasida 1959-yilining axirliridin bashlap tarixta misli körülmigen bir meydan sün'iy acharchiliqning shamili chiqishqa bashlaydu. Tarixtin buyan qehetchilik körülüp baqmighan Uyghur diyarimu bu qétimliq acharchiliq apitining tesiridin xaliy qalalmaydu. Yémeklik normisi eng töwen chekke chüshürülgen, künde yésiwilek shorpisi bilen yangaqtek chongluqtiki hornan (moma) bérilip, qattiq emgekke sélinidighan shigobi chöllükide Uyghurlarning 20-esirdiki eng serxil ziyaliyliri insan tesewwur qilghusiz azablarni chékidu. Jür'et nizamidin közini yashlighan halda dadisining eslimisidin shigobi türmisi heqqidiki munu qurlarni oqup ötti.

1961-Yili 10-ayghiche nizamidin hüseyin shigobi türmiside qan-yashliq 30 ayni ötküzidu. Shu künlerde ayali hörnisaxan yazghuchi turdi samsaqning ayali bilen bille ürümchidin ulaqqa minip shigobi chölige bend qilin'ghan yoldashlirini yoqlap kélidu. Halbuki, türme da'iriliri ularni 2 künmu turghuzmastin heydiwétidu.

1961-Yili 10-ayning 12-küni nizamidin hüseyin teste qolgha kelgen bir pursette shigobi türmisidin qéchishqa tewekkül qilidu. U özining eslimiside bu qétimliq qéchish jeryani heqqide munularni bayan qilidu.

Nöwette gérmaniyede panahliniwatqan hebibulla xaliq 1990-yillarda merhum nizamidin hüseyinni ustaz tutup, uning bilen yéqin munasiwette bolghan kishilerning biri. U eyni waqitta nizamidin ependidin nurghun hékayilerni anglighanliqini, bularning ichide nizamidin hüseyinning 1961-yilining axirida shogobi türmisidin qéchish heqqidiki kechürmishining hélimu éside miqtek turghanliqini ilgiri süridu.

Hebibulla xaliqning nizamidin ependidin anglishiche, qehetchilik eng éghirlashqan shu waqitlarda bir qazaq kishi shigobi türmisige türme bashliqi bolup kélidu. Yuqiridin shigobi türmisige kélidighan ashliq üzülüp qalidu. Buning bilen türme bashliqi mehbuslar ichidiki ayighi chaqqanraq körünidighan nizamidin hüseyinni élip türmige yémeklik sétiwélish üchün bir at bilen yolgha chiqidu.

Yérim yolda ular deryagha duch kélidu. Nizamidin hüseyin deryadin ötkiche bolghan waqitni gheniymet bilip, atning aldida olturghan türme bashliqini tuyuqsiz ittirip deryagha chüshürüwétidu-de, atni özi yalghuz chépip janggalliq ichide közdin ghayib bolidu.

Nizamidin hüseyin öz eslimiside shigobi türmisidin qéchip ketkendin kéyin özining yoshurunche kün ötküzgenlikini, ürümchide 16 kün mökünüp yürgenlikini, eng axirida jenub terepke kétish üchün yoshurunche man'ghinida dawanching bazirida tutulup qalghanliqini, bu künning del 1962-yili 1-ayning 3-küni ikenlikini eskertip ötidu. Halbuki, milliy inqilab mezgilide razwédka xizmiti boyiche chéniqqan we nurghun tejribilerge ige bolghan nizamidin ependi dawanchingdin ürümchige yalap méngilghinida yene purset tépip qéchip kétidu.

Dolqun eysa 1988-yilidiki "15-Iyun Uyghur istudéntlar namayishi" din tartip taki wetendin ayrilghuche bolghan ariliqta milliy idé'ologiye jehettin nizamidin hüseyinning biwasite tesirige uchrighan yashlarning biri. U nizamidin hüseyinning 20 yillap türmide yatqan bir kishi bolushigha qarimay, üzlüksiz türde türmidin qachqan, yene tutulsa yene qachqan, hayatini tewekkülchilikke atighan bir qorqumsiz kishi ikenlikini tilgha alidu. U nizamidin hüseyinning bu xil qeyser xaraktérini özi shahit bolghan mundaq bir hékaye, yeni merhum haji yaqup anat bilen nizamidin hüseyin otturisida 1990-yillarda bolghan bir meydan chaqchaq arqiliq bayan qilidu.

(Dawami bar)

Toluq bet