Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (36)

Мухбиримиз қутлан
2019-05-28
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Мәрһум низамидин һүсәйин әпәндим. 1995-Йили үрүмчи.
Мәрһум низамидин һүсәйин әпәндим. 1995-Йили үрүмчи.
RFA/Qutlan

Оттуз алтинчи қисим: қәләм күрәшлирим

Мәрһум низамидин һүсәйин әпәнди 20 йиллиқ түрмә вә қачқунлуқ һаятини ахирлаштуруп, 1979-йили 4-айда «шинҗаң гезити» идарисигә қайтип кәлгәндә чач-сақаллирини қиро басқан 60 яшлиқ пешқәдәмгә айланған иди. 1983-Йили униң өмүрлүк һәмраһи һөрнисахан вапат болиду. У таки 1987-йили дәм елишқа чиққучә болған җәрянда вуҗудидики ахирқи күчи вә зеһний қуввитини ишқа селип, милләтни өз тәқдири һәққидә қайта ойландуридиған бир қатар әсәрләрни язиду.

У һаятиниң ахирқи йиллирида үрүмчи 3-түрмисидә йезип қалдурған хатирисидә өзиниң 1985-йилидин кейин йезип елан қилған «йолсиз әқидә», «җаһаләт пирлири шинҗаңда», «қарақурум уйғурлириниң өрп-адәтлири» қатарлиқ муһим әсәрлирини тилға елип өтиду.

Низамидин әпәнди әслимисидә йәнә өзиниң қәләм күришини 1948-йили шинҗаң институтида оқуватқан оқуғучилиқ йиллирида башлиғанлиқини, 1948-йилидин 1950-йилларниң башлириғичә бир йүрүш шәир, һекайә вә тарихий язмиларни елан қилғанлиқини тәкитләп өтиду.

Низамидин әпәнди 1950-йиллардин таки өмриниң ахириғичә түрлүк сиясий һәрикәтләр вә давалғушларда хитай һөкүмитиниң зәрбә бериш обйектиға айлинип, яшлиқиниң тәңдин толиси күрәшкә тартилиш, түрмә вә қачқунлуқ билән өткән болсиму, лекин у һечқачан қәләмни ташлиған киши әмәс иди. У әслимисидә өзиниң 1958-йили «йәрлик милләтчи» қалпиқини кийип қамаққа елинғучә болған арилиқта «гоминдаң әксийәтчилириниң йәкән вилайитидә қалдурған қанлиқ дағлири» (1950-йили), «зава хоҗилири тоғрисида» (1952-йили), «һазирқи заман уйғур тарихи» (1955) қатарлиқ муһим тарихий әсәрләрни язғанлиқини, қалпиқи елинған 1980-йилларда болса «йолсиз әқидә», «җаһаләт пирлири шинҗаңда», «кейинки оттура әсирләр уйғур мәдәнийитиниң тарихий очериклири» қатарлиқ уйғурларниң иҗтимаий мәдәнийәт тарихиға даир йирик әсәрләрни язғанлиқини санап өтиду.

Җүрәт низамидин дадиси низамидин әпәндиниң 1980-йиллардин кейин язған әсәрлири вә хатирилири һәққидә тохтилип, бу һәқтә илгири билинмигән бир қисим мәлуматларни ашкарилиди. У шу йилларда дадисиниң «мухбирлиқ қилимән» дегән баһанә билән сәпәр қилип, уйғур дияриниң җай-җайлирида хитайға қарши елип берилған вәқә вә һәрикәтләрни ениқлап «изчи» дегән тәхәллус билән хатиригә алғанлиқини баян қилди.

Җүрәт низамидиннниң дадисиниң хатирисигә асасән баян қилишичә, низамидин әпәнди 1950-йилларда уйғур диярида йүз бәргән аратүрк җеңи, хотән қозғилиңи, қағилиқ қирғинчилиқи қатарлиқ тарихий вәқәләрни тәпсилий қәләмгә алған икән.

Низамидин әпәнди йәнә 1980-йиллардин кейин уйғурлар вәтинидә йүз бәргән хитай реҗимиға қарши көплигән қаршилиқ һәрикәтлири, оқуғучилар намайишлири вә һәтта 1990-йилидики барин инқилабиға охшаш муһим вәқәләрни инчикилик билән тәкшүрүп вә ениқлап бу һәқтә хатирә қалдурған аз сандики тарихчиларниң бири икәнлики мәлум. Бу һәқтә оғли җүрәт низамидин өзи билидиған бир қисим әһвалларни баян қилип өтти.

Долқун әйса билән җүрәт низамидинниң илгири сүрүшичә, низамидин һүсәйин әпәнди әйни вақитта өзи узун йиллар топлиған кона гезит-журналлар билән бир қисим мәхпий хатирилирини чәтәлгә чиқиривәткән икән. Кейинчә долқун әйса билән абдуҗелил туран дуня уйғур қурултийиниң намида низамидин һүсәйинниң язмилирини рәтләп, истанбулдики тәклимакан уйғур нәшриятида «барин инқилабиниң 15 йили» дегән нам билән нәшр қилдурған.

Низамидин һүсәйин әпәнди түрмидә йезип қалдурған әслимисиниң ахирида өзиниң һаятидин хуласә чиқирип мундақ дәйду: «мән пүтүн һаятимда аҗайип кәчүрмишләрни баштин көчүрдүм. Раһәт көрмидим, милләткә хаинлиқ қилмидим, әмәл тутмидим, бирәр партийәгә әза болған тарихим йоқ. ‹Шинҗаң гезити' дин башқа йәрдиму ишлимидим. Қәләм биләнла, әмгәк биләнла, хапилиқ, дәрд-әләм биләнла өттүм. Нурғун қетим вәтәнни тәрк етип чәтәлгә чиқип кетиш пурсити кәлди, лекин кәтмидим.»

Низамидин әпәнди өмриниң ахирида үрүмчи 3-түрмидә язған әслимисидә мәрһум аяли һөрнисахан, биваситә уруқ-туғқанлири, үч қизи вә оғли җүрәт шундақла өзи билән бағлиниш болған барлиқ дост-бурадәрлиригә болған чоңқур сөйгүсини, тәшәккүрини билдүриду. Уларниң өзи сәвәблик тартқан дәрд-әләмлири вә риязәтлири үчүн чин дилидин өзр тиләйду.

70 яшқа киргән низамидин әпәнди 1997-йили 5-айда үрүмчи 3-түрминиң қараңғу камерида өз һаяти һәққидә муну мисраларни язиду:

Мән өлсәм юртумни көрүп ятимән,

Муқәддәс туприқимни сөйүп ятимән.

Анам өз бағрида қучақлап турғач,

Бәәйни һаяттәк күлүп ятимән.

Һечқачан чирайдин өлчәнмәс киши,

Вә яки тараза әмәстур йеши.

Аварә болмаңлар өлчәмни издәп,

Нәқ баһа инсанға әмәлий иши.

(Давами бар)

Толуқ бәт