Qaraqurum bürküti: nizamidin hüseyinning hayati (39)

Muxbirimiz qutlan
2019-06-25
Élxet
Pikir
Share
Print
Nizamidin hüseyin ependi. 1992-Yili, ürümchi.
Nizamidin hüseyin ependi. 1992-Yili, ürümchi.
RFA/Qutlan

Ottuz toqquzinchi qisim: tarixning qarangghu yüzini échish yolida

Se'idiye döliti yiqilghandin kéyinki birqanche esirlik jeryan kéyinki ottura esirler Uyghur tarixining eng qarangghu sehipilirini teshkil qilidu. Bolupmu hidayetulla afaq xoja we uningdin kéyinki "Aq taghliq" we "Qara taghliq" xoja-ishanlarning Uyghur diyaridiki uzaqqa sozulghan jenggi-jidelliri hemde terkidunyachiliq terghibatliri Uyghur xelqining meniwiyet alimige mölcherligüsiz éghir jarahetlerni qalduridu. Merhum nizamidin hüseyin ependining 1980-yillarning ikkinchi yérimida yazghan "Yolsiz eqide", "Jahalet priliri shinjangda", "Kéyinki ottura esirler Uyghur medeniyitining tarixiy ochérkliri" namliq bir yürüsh yirik eserliri Uyghur tarixining ene ashu qarangghu sehipilirini échip körsitidu.

1990-Yillarning otturilirida merhum nizamidin ependining qéshida bolghan, nöwette shiwétsariyede panahliniwatqan shagirtliridin hebibulla xaliq yuqiriqi tarixiy yazmilar heqqide toxtilip, mundaq deydu: "Nizamidin ependining bu bir yürüsh maqaliliridiki eng muhim nuqta del bizning tariximizning kéyinki ottura esirler bölikide, yeni xoja-ishanlar hökümranliq qilghan dewrlerde yüz bergen tarixiy paji'elirimizni höjjetlik asasta bizge yorutup körsetkenlikidur. Yeni bu maqalilerde xoja-ishanlar terghib qilghan, islam dinining esli mahiyitige yat bolghan terkidunyachiliq eqidilirining kéyinki ottura esirlerde xelqimizning éngidin millet we weten uqumini, ijadiyet rohi we insanliq qedir-qimmet isteklirini süpürüp tashlighanliqini tarixiy pakitlar bilen échip béridu."

Mehkum milletler üchün xata sherhilen'gen tarixning qarangghu yüzini échip körsitish bezide shu milletning tarixchiliridin éghir bedel telep qilidu. Kéyinki ottura esirlerde Uyghurlarning meniwi dunyasini islam dinining esli mahiyitige yat bolghan yolsiz eqide-terkidunyachiliqqa bashlighan sopi-ishanchiliq éqimi we u keltürüp chiqarghan paji'eler chongqur derijide ze'ipleshtürgen idi. 1980-Yillarda nizamidin hüseyin ependining qelem kürishini milletning meniwiyitidiki bu tarixiy tügünni échip tashlashqa qaritishi heqiqetenmu uningdin zor jasaret we bedel telep qildi. Hebibulla xaliq ustazi nizamidin ependining 1980-yillardila yazmiliri seweblik xoja-ishanlarning kéyinki ewladliri we muritlirining tehditlirige duch kelgenlikini bayan qilidu.

Nizamidin hüseyinning tarixiy yazmiliri 1980-yillarning ikkinchi yérimida pütkül Uyghur jem'iyitini tarixqa nisbeten bir meydan qayta oylinishqa shundaqla milletni öz ötmüshige yéngiwashtin baha bérishke dewet qilidu. Halbuki, tarixning achchiq yüzige yüzlinish unchilik asan bolmaydu. Nizamidin ependige bolghan yoshurun hujum we tehdit xaraktérlik qilmishlar 1990-yillardimu toxtap qalmaydu.

Jür'et nizamidin dadisi nizamidin ependining Uyghur tarixi boyiche yazghan bir yürüsh yirik maqaliliri "Shinjang medeniyiti" zhurnilida élan qilin'ghandin kéyin özini "Hidayetulla afaq xojining ewladi", yeni "Se'id ewladi" dewalghan bir saqalliq kishining nesebname kötürüp nizamidin ependining ürümchidiki öyige izdep kelgenlikini eslep ötti.

Jür'et nizamidin yene özini "Se'id exmed palanchi" dewalghan bu kishining dadisi nizamidin hüseyin'ge yumshaq we qattiq wasitilerni tengla qollinip, xoja-ishanlar heqqidiki, bolupmu afaq xoja heqqidiki yazmilirini dawamliq yézishni toxtitishni, eger toxtatmisa aqiwitini oyliship qoyushni éytip tehdit salghanliqinimu tilgha élip ötti.

1980-Yillarning otturilirida nizamidin ependi bilen birlikte "Shinjang géziti" de muxbir bolup ishligen, hazir awstraliyede yashawatqan bextiyar xoja ependimu bu heqte eslime teqdim qildi. Uning bayan qilishiche, shu yillarda xoja-ishanlarning muritliri eng köp, tesiri zor bolghan yekende nizamidin ependining tarixiy yazmilirigha bolghan qarshiliq eng küchlük bolghan iken. Hetta "Nizamidin hüseyin yeken'ge put dessep qalsa öltürimiz" dégen tehditlermu bolghan iken.

Jür'et nizamidin hetta özining 1990-yillarda muxbirliq qilip qaghiliqtin yeken'ge barmaqchi bolghinida qaghiliqtiki dostlirining uni yeken'ge barmasliq heqqide nesihet qilghanliqini, yeni özining nizamidin ependining oghli bolghanliq seweblik yekende xewp-xeterge uchrap qalmasliqi heqqide dostlirining agahlandurghanliqini tekitlep ötti.

Bextiyar xoja ependi yekendiki xoja-ishanlarning ewladliri we muritlirining 1980-we 1990-yillarda nizamidin hüseyin ependige bu qeder ochuq-ashkara hujum qilishining perde arqisida xitay hökümitining qoli barliqini eskertip ötti.

Tehdit we bésimlar nizamidin hüseyinning qelimini toxtitalmaydu. U dawamliq yazidu, axirqi nepsigiche yazidu. Bir ömür küreshtin yanmighan bu qeyser insan öz milliti we wetinini qanchilik söyse, uning tarixidiki qara daghlarni échip körsitishke, xelqining rohiyitidiki chirigen layqilarni yuyup chiqirishqa shunchilik jür'etlik idi. Nizamidin ependining kéyinki ottura esirler Uyghur tarixi heqqidiki yirik eserliri hetta ömrining axirida öz xataliri heqqide oylinishqa bashlighan béyjingdiki seypidin ezizinimu inkas yézishqa mejbur qilidu. Jür'et nizamidin 1960-yillarda béyjinggha qéchip barghan dadisi nizamidin ependini chöchüridek 5 bala bilen qoshup türmige solitiwetken seypidin ezizining 1990-yili "Shinjang medeniyiti" zhurniligha mektup yézip, nizamidin ependining maqalilirige yuqiri baha bergenlikini tilgha aldi.

(Dawami bar)

Toluq bet