Қарақурум бүркүти: низамидин һүсәйинниң һаяти (10)

Мухбиримиз қутлан
2018-10-30
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Низамидин һүсәйин әпәндиниң ақсу шинҗаң гезитиниң 1944-йиллиқ топлами үстигә язған қолязмиси.
Низамидин һүсәйин әпәндиниң ақсу шинҗаң гезитиниң 1944-йиллиқ топлами үстигә язған қолязмиси.
RFA/Qutlan

Онинчи қисим: чопан-қағилиқ уруш сепидә

1945-Йили 10-айда миллий армийә ғәлибәсери алға илгириләп манас дәрясиниң ғәрбий қирғиқиға йетип келиду. Дәккә-дүккидә қалған гоминдаң қисимлири бар күчини топлап үрүмчини мудапиә қилишқа тәйярлиниду. Җәңгиварлиқи зор дәриҗидә ашқан миллий армийиниң алдин йүрәр қисимлириниң үрүмчигичә болған мусаписи аран 180 километир қалиду. Мушундақ һәл қилғуч бир тарихий пәйттә советлар иттипақиниң ариға кириши билән илидики шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити нәнҗиңдики гоминдаң мәркизий һөкүмити билән сөһбәт үстилигә келишкә мәҗбур болиду. Миллий армийиниң үрүмчигә қарап илгириләватқан шәрқий йөнилиштики асаслиқ күчи билән муздаван арқилиқ ақсуға чүшкән җәнубий фронти уруш тохтитиду. 

Һалбуки, бу мәзгилдә җәнубтики «тағ инқилабчилири» ниң күчи барғансери зорийип ташқорған тәвәсидин бөсүп өтиду һәмдә пүтүн сәп бойичә қағилиқ, поскам вә йәкәнни азад қилиш йүрүшигә атлиниду. 11-Айниң башлирида йәкән косрапни ишғал қилған тағ партизанлиридин җанәк искадрони буйруқ бойичә қағилиқниң чопан йезисини азад қилишқа атлиниду. 11-Айниң 14-күни кечидә бир мәйдан шиддәтлик җәңдин кейин партизанлар чопанни алиду. Мәзкур искадронниң катипи, йәни «мирза йигит» низамидин һүсәйин партизанлар билән бирликтә ана юрти чопанға кирип орунлишиду вә йеңи буйруқ күтиду. 

Чопан азад қилинған күни низамидин һүсәйин үчүн қош хушаллиқ болиду. Йәни у туғулғандин буян көрүш несип болмиған өз аниси һәлимәхан билән тунҗи қетим йүз көрүшиду. Аниси һәлимәхан униң икки қериндишини йетиләп партизанлар баш штаб қиливалған қоруниң алдида пәйда болиду. «Мирза йигит» низамидин һүсәйин һәрбийчә час билән салам берип туғқан аниси билән қучақлишип көрүшиду. 

Мәрһум низамидин һүсәйин әпәнди өз һаятидин қалдурған тарихий әслимидә әйни вақиттики чопанни азад қилиш урушида гоминдаң әскәрлиридин олҗа алған қорал-ярағ вә ашлиқ-түлүкләрниң тәпсилий тизимликини йезип қалдуриду: «чопан даван түвидә гоминдаңниң һәрбий лагери бар иди. Биз бу йәрни алғанда 13 өлүк, 7 тағар ашлиқ, 4 теңиқ һәрбий кийим, 3 пилимот, 3 қучақ тоққуз атар милтиқ, 4 сандуқ оқ, 20 парчидәк кигиз вә 5 ат олҗа алған идуқ.»

Чопан азад қилинип 4 күндин кейин, йәни 11-айниң 18-күни йәкән вә қағилиқ тәрәптин әвәтилгән бир полк гоминдаң әскири чопанни қайтурувелиш үчүн қайтурма һуҗум қозғайду. Партизанлар билән толуқ қоралланған бир полк гоминдаң әскири оттурисидики шиддәтлик җәң бир кечә-күндүз давам қилиду. Һәр икки тәрәптин хели санда өлүш вә ярилиниш көрүлиду. Чопанниң йәр шараитидин әпчиллик билән пайдиланған партизанлар ахири үстүнлүккә еришип мудапиәдин һуҗумға өтиду. Гоминдаң әскәрлири 41 өлүкни қалдуруп қағилиқ наһийә базириға чекиниду. Мәрһум низамидин һүсәйин әпәнди өз әслимисидә бу қетимлиқ урушниң «иккинчи қетимлиқ чопан уруши» дәп атилидиғанлиқини әскәртип өтиду.

1945-Йили 11-айниң 27-күни йәкән косраптики ләшкәр полкиниң баш штабидин чопанни база қилип турған җанәк искадрониға қағилиқ наһийә базириға тегиш һәққидә җиддий буйруқ келиду. Улар шу күни кечидә атлинип 3 күнлүк җиддий йүрүштин кейин 11-айниң 30-күни кечидә қағилиқниң шахап дегән җайиға йетип бариду вә бу йәрдә ләшкәр полкиниң биринчи вә үчинчи искадрони билән учришиду. Улар 11-айниң 31-күни кечидә қағилиқ наһийә базириға йеқинлишип буйруқ күтиду.

Шу күни кечиси таң етишқа йеқин саәт 4:00 билән партизанлар 3 тәрәптин қағилиқ наһийә базириға шиддәтлик һуҗум қозғайду. Низамидин һүсәйин әпәндиниң әслимисигә қариғанда, әйни вақитта қағилиқ наһийә базирида гоминдаңниң хилланған бирқанчә полки билән бирқанчә йүз сақчи қисимлири бар болуп, қаттиқ мудапиәдә туриду. Җанәк искадрони яр коча тәрәптин қағилиқ наһийилик сақчи идарисигә қарап қаттиқ һуҗумға өтиду.

Қағилиқ сепилиниң яр дәрвазиси қешидики сақчи идарисини елиш үчүн һәрикәт қилған җанәк искадрони гоминдаң әскәрлириниң шиддәтлик от күчигә дуч келиду. Дәсләпки һуҗумдила партизанлардин 14 нәпиригә оқ тегип өлиду. Шундақтиму партизанлар бошашмастин алға илгириләп сепил түвидики атханини игиләп яр дәрвазисиға от қойиду. яш низамидин атханиниң ичи билән дәрвазиға йеқинлишип от қоюватқанда қолиға оқ тегиду. Дәрвазиға қоюлған от сепил үстигә өрләп гоминдаң әскәрлирини һодуқтуруп қойиду. Қоюқ ис-түтәктин пайдилинип шиддәтлик һуҗум қозғиған партизанлар ахири сақчи идарисини ишғал қилиду. Гоминдаң әскәрлири билән сақчилири 97 дәк өлүкни қалдуруп наһийә базириниң ичигә қарап қачиду. Низамидин әпәнди өз әслимисидә шу күнидики қағилиқ урушиниң тәпсилати һәққидә тәпсилий мәлумат бериду. 

(Давами бар)

Толуқ бәт