"Axirqi telipim - közeynek"

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2018-04-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Yéngi qobul qilin'ghan yallanma saqchilar. 2018-Yili féwral, xoten.
Yéngi qobul qilin'ghan yallanma saqchilar. 2018-Yili féwral, xoten.
RFA/Abduweli Ayup

Kamérda héyt heqqide qilghan munazire seweblik opche tayaq yep közeynektinla emes, méni xosh qilidighan rengler dunyasidinmu ayrilip qaldim. Kamérda tam aq, ishik we hawadan külreng, kiyimler bolsa sémonttek bedreng idi. Közeynikim bar chaghlarda héch bolmisa téléwizordin künde bir qétim bolsimu yéshil, kök, sériq we sösün renglerni köreleyttim. Diqqette olturidighan waqit toshup yérim sa'et aram, andin yérim sa'etlik tamaqlinish waqti bériletti. Tamaqtin kéyin ikki sa'et téléwizor teshwiqati qoyup bériletti. Xitay merkiziy téléwiziyesining qangqiriqang qilghan muzikisi manga xuddi normal bir hayatning güdükidek bilinip hayajanlinip kétettim.

Esli "Memliket we xewerliri we xelq'ara xewerler" dégen xet bilen chiqidighan bu muzikigha öch idim. Chünki kishining peyzini uchuridighan bundaq quruq geplerni kocha-koylarda kanaylardin anglap sho'arlardin körüp toyup ketken idim. Bu muzika chiqipla aldi bilen xitayda qandaq ulugh özgirishlerning boluwatqanliqi, andin dunyaning neqeder qalaymiqanliqi, axirida xitay rehberlerning bu qalaymiqan dunyada qandaq muhim rol oynawatqanliqi teshwiq qilinatti. Halbuki kamérda, aylap töt tamning ichide olturup shu xewerlerni körüsh manga dunyada qamaqxanidin bashqa taghlar, deryalar we baghlarning téxiche mewjutluqini hés qilduratti.

Közeynikimdin mehrum qalghandin kéyin téléwizorning ornida bir ramkini köridighan boldum. Her küni radiyo anglighandek shu ramkidin xitay diktorlarning mashinigha awaz bergendek awazini anglayttim. Közeynekning yoqluqi manga közümning qamaqta neqeder ajizlap ketkenlikini bildürdi. Tamgha yoghan yézilip ésilghan qamalghuchilar qa'idisidiki xetlermu qur-qur siziqlardekla körünüp oqughili bolmidi. Men yiraqni körelmeslik késilim az kelgendek köz nurini yighalmasliq késiligimu muptila bolghan idim.

2014-Yili öktebirning bashlirighu deymen. Tuyuqsiz ismim chaqirildi. Men qayta sotqa chiqqudekmen. Qarighanda, arimizdin bireylen ottura sotqa erz qilghandek qilatti. Adwokat birinchi sotta manga qayta erz qilmasliqni éytqan idi. Kim erz qilghandu, ejeba? ikki dostumning chirayi bir birlep xiyalimdin kechti. Köktagh qamaqxanisigha memetsidiq bilen ikkimiz yötkelgen bolup, dilyar tikquduqta qalghan idi. Némila bolmisun, qayta sot échilghandin memnun boldum. Mushu pursette anam, ayalim we qérindashlirimni köreleyttim.

Bir oylisam, söyümlüklirimge bu sémonttek nursiz, soghuq, shumluq puraydighan, bedreng rexttin tikigen mehbus kiyimidiki halitimni, chach bilen saqal tengla ösken solghun yüzümni körsetküm yoq idi. Yene bir yerlirimdin ularni kélelermu, kelsimu boptiken dégen tamamu tökülüp turatti.

Bu qétimqi sot heqqide ne adwokat kelmidi. Ne sottin burun uqturush qilmidi, hetta ular aldinqi qétim qilin'ghan sottin burunqi repitisnimu qilishmidi. Shunga bu qétim sotqa kimlerning kélishidin héch bir xewirim bolmidi. Héch bolmisa qazaq gundipay bilen körüshken bolsam, akamdin közeynikimni sotta éliwalsammu bolatti. Meyli néme bolsa bolsun, xushalliqim ichimge sighmaytti. Üch aydin béri burnum xala, ter we zey purap sap hawadin nepeslinip baqmighan, közüm gundipay, ishkel we mehbusla körüp birer tüp derex, birer tal gül körüp baqmighan idi.

Bu qétim qolumgha ishkel, putumgha kishen sélip bir zenjir bilen qulumni putumgha chétip qoyghanda anche xorluq hés qilmidim. Qarighanda, insan könse kérek. Tunji qétim bashtin kechürginim sinaq bolup, u imtihandin utuqluq ötken oxshaymen.

Bu qétim sot zaligha birinchi qétimqidek birge élip kirilmiduq. Ücheylenni bir birimizge uchrashturmay ayrim-ayrim zalgha élip kirip sotchining aldigha tizdi. Xuddi biz qachidighandek ikki teripimizde ikki saqchi turup, qollirida shillimizdin bésip bash egdürüp qoydi.

Sotning aldida mashinidin chüshken, karidorda mangghan we zalgha élip kirilgende shunche diqqet qilipmu héch kimni körelmidim. Her xil chiraylarni we her rengdiki kiyimlerni körettim, emma héch kimning yüzini perq qilalmayttim.

Sotta eyibligüchi bar, emma adwokat yoq bolup, memetsidiq özi özini aqlidi. Uning estayidilliqigha burun qayil idim. Bu qétim qayil bolupla qalmay heyran qaldim. U birinchi sotta bizni "Xilapliq qildi" déyilgen qanun maddiliri we ularning tetbiq qilinishi heqqide tepsiliy izden'gen idi. Hetta biz bilen oxshash türdiki jinayetler artilghan délolarning késim ehwalini misal qildi. Uning aqlishiche, biz pütünley gunahsiz bolghanning üstige, qanunsiz qamalghinimiz üchün tölemge érishmikimiz lazim iken.

Sotchi bularni anglap teptishke qaridi, teptish delillerge reddiye bermestin béshini qeghezdin kötürmey birinchi sottiki eyibnamini qayta bir ret oqup chiqti.

Manga söz heqqi bérilgende men bizning birinchi sottin burun teptishke bergen iqrarimizning aldash, qistash we qorqutush bedilige bolghanliqini, bizni teptishning shu boyiche iqrar qilmisaq ya téximu éghir késidighan yaki siyasiygha baghlap muddetsiz késidighanliqi heqqide tehdit salghanliqini éyttim. Dilyarmu mushu menide nahayiti delillik qilip söz qildi. Biz üch kishi bir awaz bolup sotni konrol qilduq. Sotchi bolsa héch birimizning sözini bölmey anglidi. Közeynikim bolmighach héch kimning chiray ipadisini körelmidim.

Sot tézla ayaghlashti. Axirida deydighanliringlar barmu? dep soralghanda dilyar héch temtirimey nahayiti jarangliq qilip: "Emeliyette bizning atalmish bu déloyimizda soraqchi, teptish we sot xadimliri nahayiti estayidil xizmet qildinglar, qizghin ishlidinglar, japa chektinglar, emma hemminglar qanun'gha emes, siyasiy buyruqqa emel qildinglar, héch biringlar kiygen kiyminglerge layiq qanun boyiche ish qilmidinglar. Bügün memetsidiqning sözini katip yazdi, mushu yerdiki kishiler shahit boldi, bu tarix qalduruldi. Kamérada qanun ijrachilirimu, shahitmu, neq maydanmu, gumandarmu hemmimizning sinliq arxipi saqlandi. Qanun hemmidin üstün bolidighan, adalet nur chachidighan shundaq bir kün kélidu. Shu küni orunlirimizni choqum almishidu, men shuninggha ishinimen," dédi. Uning manga hazirghiche tesir qilidighan yuqiriqi sözlirini oylap, memetsidiqning néme dégenlikige diqqet qilmaptimen.

Axirqi sözni déyish nöwiti manga kelgen idi. Qarisam, dilyar shunche toluq, menlik, chongqur qilip chüshenche bérip boldi. Memetsidiqnimu üchimizning adwokati bolup bizni yene aqlap söz qildi dep oylidim. Manga deydighan héch bir gep qalghandek emes idi. Oylisam sotqa élip méngilghandin béri xiyalim qedirdanlirimni bir körüwélishta iken. Shuning bilen sotchi ayalgha qarap "Men bir yildin ashti qamaqta, bügün zalda a'ilimizdin kim keldi, dost buraderlirim barmu, bir körgüm bar idi. Epsus, közeynikim kamérda Uyghurche gep qilghinimiz üchün tayaqqa yep sunup ketti. Manga bir közeynek bergen bolsanglar, keynimge qarap kelgenlerni bir körüwalsam," dédim.

Shu haman chong akamning boghulghan awazda "Abduweli, ukam men keldim, mana közeynek!" dep towlighini anglandi. Keynimge qarisam, bir saye manga qarap kélishke bashlidi. Shu haman yénimda turghan ikki xitay saqchining biri béshimni qopalliq bilen aldimgha qaritip qoydi, yene biri akamgha qarap "Közeynekni bérishke bolmaydu, midirlima!" dep warqiridi. Shu chaghda sotchi ayalning ghezeplik awazi hemmini bésip chüshti. - Közeynekni bérishke bolamdu-bolmamdu, qararni men chiqirimen. Közeynekni ekélip ber! - dédi. Axirqi bu bu bir meydan küreshte adaletning yéngip chiqqinidin, bir Uyghur chiqarghan qararning emelge ashqinidin xuddi sotta utqandek hayajanlandim.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Toluq bet