Soraqchi sözligen "Teblighler"

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2018-05-08
Élxet
Pikir
Share
Print
Doppa we yaghliqliri éliwétilgen déhqanlar. 2018-Yili mart, xoten.
Doppa we yaghliqliri éliwétilgen déhqanlar. 2018-Yili mart, xoten.
RFA/Abduweli Ayup

Qamaqta özümning xitay da'iriliri Uyghurlar heqqide toqup kéliwatqan razwédka hékayisidiki köngüldikidek pérsonazh ikenlikimni bilgentim. Ular eng xewpsireydighan ikki dölet - türkiye we amérikidin qaytip kelgenlikim - méni mezkur hékayidiki küchlük siyasiy arqa tirekke ige bash qehriman'gha aylandurghan idi. Uyghurning puqraliq we Uyghurluq hoquqini xitay asasiy qanuni we aptonomiye qanunlirigha asasen qoghdashni teshebbus qilghanliqim ularche niqabim idi. Yazmilirim we léksiyelirim bilen ana tilni qoghdash qizghinliqi qozghatqinim we kishilerde Uyghurluq ghururi oyghatqinim toqup teyyar qilin'ghan bu hékayining tepsilati bolushqa yaraytti.

Méni soraq qilghanlarning teleppuzidin bayqidimki, xitay Uyghurlardiki barliq naraziliq heriketlerni amérika bashchiliqidiki gherbning küshkürtüwatqanliqigha ishinetti. Ularche bir ochum milliy bölgünchi unsurlar aq-qarini perq ételmeydighan ammini aldap eksiyetchi heriketlerge teshkilleytti. Bu kona gep bolup, ular bu geplerni Uyghur élida birer qarshiliq bolghan haman tekrarlaytti. Emma xitay qolida barliq imkanlar turup yene néme üchün Uyghurlarni 1949-yildin buyan izchil shughulliniwatqan heriketlerdin bezdürüp razilar sépigha qoshalmaywatqanliqni étirap qilmaytti. Xitay Uyghurlarning islahat we échiwétish siyasitining shapa'iti bilen memnuniyetke érishkenlikini, béyip parawan turmush kechürüwatqanliqini teshwiq qilatti. Emma ular Uyghurlarni tereqqiyatqa érishtürduq dep dawrang qilghanche, qarshiliq shunche küchiyip chet'ellerdiki Uyghur we bashqa kishilik hoquq teshkilatlirining eyibleshlirimu keskinlishetti.

Halbuki, xitay bu eyibleshlerdin mesile barliqini étirap qilmaqta yoq, uni "Aghdurmichiliq" dep tonup öktichilerni basturushni kücheytetti. Men del shundaq öktichiler ichidiki"Dölet qanuni ana tilni qoghdaydu, siz qoghdiyalidingizmu" dégen sho'arni kötürüp chiqip basturulghanlarning biri idim. Soraqta bildimki, gherbte oqughinim gherbke masliship xelqni "Ana til yeslisi" namida qutritishimgha seweb bolghanmish.

Bezide yérim kéchigiche dawam qilghan soraqta méning amérika bashchiliqidiki gherbning bölgünchilik pilanigha qandaq maslashqanliqim, amérikidin qaysi organning tapshuruqi bilen kelginim heqqide qistashlar eng köp boldi. Hetta amérikida kimning aldimgha chiqqanliqi, nege jaylashqanliqim, tunji heptisi némilerni qilghanliqim we kimler bilen körüshkenlikim tepsiliy soraldi. Xudagha shükür, men bilen "Ford mukapati" gha ériship kanzas uniwérsitétida oquwatqan xitay sawaqdashning we méni ayrodromgha alghili chiqqan mongghul sawaqdashning ismini dep berdim. Soraqchilar torgha kirip bu ikki ismini tapalidi.

En jingkün dégen képenchiray xitay méni qeshqerdin tutup kelgendin tartip soraqta bille boldi. U soraqchilarning bashliqi idi. Bir küni u méni ayrim soraq qilip mundaq dédi:

‏- Amérika dölitimizni parchilimaqchi. Ularning qolida burun tibet, teywen we tyen'enmén dégen üch kozir bar idi. Amérika bu qartlar bilen yéterlik ünümge érishelmigech, hazir Uyghur qartini chiqiriwatidu. Uyghurlarning bölgünchilikini "Amérika démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi" meblegh bilen, "Erkin asiya radiyosi" teshwiqat bilen, dunya Uyghur qurultiyi we "Türkistan islam partiyesi" teshkiliy apparat bilen teminlewatidu. Qara, junggo medeniyiti 5000 yildin artuq tarixqa ige. Amérikining tarixi aran 200 yildin ashidu. Ularning küchi medeniyette emes, pütünley téxnikida. Téxnika dégen qoral, wasite dégen gep, bir millette téxnika bolup medeniyet bolmisa haman xarab bolidu. Axirida su éqip tash qalidu. Döletler weyran bolidu, qalidighini medeniyet. Tarixta nurghun xanliqlar yoqap ketti, emma junggo medeniyiti izchil dawam qilip keldi. Uyghurlar hazir qoral bilen medeniyet arisidiki tallashqa duch keldi. Uyghurlar 5000 yilliq medeniyet bilen 200 yilliq téxnika tereqqiyatining birini tallishi kérek. Hazir dunyada musulman döletliri pütünley biz terepte. Biz héch bir musulman milletke din tarqatmaymiz, tajawuz qilmaymiz. Shunga arimizda urush bolghan emes. Uyghurlarning bügünki xataliqi islam medeniyitige mas kélidighan junggo medeniyitini emes, amérikining puli bilen gherbke mensup démokratiyege aldinip bölgünchilik, térrorchiliq we esebiylikke bérilip ketkini boluwatidu. Shunga Uyghurlar oyghinishi kérek. Pütün dunya musulmanlirigha oxshash biz terepte turup gherbke birlikte qarshi turushi kérek. Uyghurlar amérikini qollap, musulmanlarning dosti bolghan junggogha qarshi chiqqachqa musulman dunyasida yalghuz qaldi. Türkler Uyghurlarni tarixtin aldap keldi. Hazirmu özini musulman körsitip azduruwatidu. Türkiye dégen gherb bilen musulmanlar arisidiki bir arisaldi dölet, özini musulman dewalghan bilen démokratiyege patqan. Shunga xristi'an dinigha, pahishiwazliqqa yol qoyidu. Bu jehette biz türkiyedin bekrek islamgha uyghun, hemjinisliqqa, pahishige, gherbche démokratiyege we erkinlikke yol qoymaymiz.

En jingkun axirida "Qur'an kerim" din özi hemjinisliqqa, xristi'an we yehudiylargha qarshi turush tekitlen'gen dep bilgen bir qanche ayetni oqup manga menisini dep berdi. Men bolsam bir éghiz gep qilmay yérim kün bir xitaydin "Tebligh" anglidim.

Bularni anglap olturup, "Bular Uyghurni qandaq aldashni toluq öginip boptu" dep oylidim. Burun xitaylar Uyghurlarning burnigha chülük ötküzüp yétileydu, dése ishenmeyttim. En jingkün sözligen "Tebligh" ni anglap ishenmeymu amalim bolmidi. Uning üstige, bu geplerni asanliqche xata dégili bolmaytti. Azraq kitab oqughan adem bolmisa uning meydanigha ötüp kétetti.

Soraqchilarning éytishiche, ular istixbaratta musulman eller bilen hemkarliqta ishleydiken, bolupmu misir, se'udi erebistan, qatar, iran we shangxey hemkarliq teshkilatidiki döletler bilen istixbarat, téxnika we adem almashturup turidiken. Méning pars tili bilidighanliqimni anglap en jingkün: "Iran, tajikistan we afghanistanning istixbarat xadimliri we saqchilar bizning qolimizdin chiqidu. Bu shaltaqqa téyilmighan bolsang bizge parische bilidighan adem bek lazim idi. Bu döletler pütünley parische ishlitidiken emesmu!" dégen idi sozup sözlep.

En jingkün nechche ret sözligen bundaq "Tebligh" ler söz-jümlilirige qeder ésimde. Bolupmu bir qétim "Sen dilyarning shaltiqigha téyilipsen" dep gep bashlighini ésimdin chiqmaydu. Uning "Shaltaq" dégen sözni toghra ishlitishi Uyghurche sewiyesining xélila yuqiriliqini delilleytti. U bu "Tebligh" lerni birinchi qétim sözligende sel heyran qalghan, kéyinki qétimda ün'alghu anglighandek tuyghuda boldum. Hazir oylisam, shürkünüp kétimen. Chünki xitay bilen etrapliq istixbarat hemkarliqi bolghan shu döletlerde Uyghurlarning dinigha yétekchilik qilidighan mektep, medrise we petiwa organliri bar idi. Siyasiy bilen tutulghan shahmamut, nurmememet, ablimit dégen kamérdashlirim démokratiye, erkinlik we amérikigha a'it mesililerde en jingkündek tepekkur qilatti. . . .

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Toluq bet