Наһаллиқ аяқ

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2018-06-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шаярдики хитай түрмисиниң дәрвазиси.
Шаярдики хитай түрмисиниң дәрвазиси.
Oqurmen teminligen

Көктағ қамақханисиға қамалған дәсләпки күнләрдә наһаллиқ аяқ кийип йүридиған бир қазақ гундипай һәққидә параң көп болған иди. Мәһбуслар арисида бирму қазақ йоқ, әмма туңган вә хитайлар көп болған бу йәрдә икки қазақ гундипайниң болуши тәәҗҗүпләргә сәвәб болатти. Қамақханиниң муавин башлиқиму қазақ киши иди. Бу иш өзини һәр йәрдә һөкүмран болуши керәктәк ойлайдиған парихор хитай мәһбуслар арисида пат-пат ғулғула қилинип туратти.

Наһаллиқ бәтинкә кийип йүридиған бу қазақ йигит мәһбусларға сийлиқ муамилә қилатти, уйғурчини китаб оқуғандәк өлчәмлик сөзләшкә тиришатти. Қамақхана каридорида ритимлиқ «тақ, тақ, тақ» қилған аваз маңа назарәтчиләрниң тәкшүрүшкә келиватқанлиқидин хәвәр бериватқандәк туюлатти. Әмма хитай мәһбусларға бу аваз қазақлар һәққидики түгимәс мәсхириләрниң пилтиси болатти. Қазақларни мәйнәт дегәнләрму, әхмәқ, қопал, явайи дегәнләрму болатти. Бир қазақниң наһаллиқ бәтинкә кийип йүрүши өзини алий мәлуматлиқ дәп қарайдиған парихор хитай мәһбусларниң нәзиридә қазақларниң заманға мас кийинишни билмәйдиған қалақлиқиға дәлил қилинатти. Анчә мәктәп йүзи көрмигән хитай мәһбуслар болса қазақлар һәққидә түрлүк мәсхирилик гәпләрни қилишип әзвәйләйтти.

Наһаллиқ бәтинкә кийгән қазақ гундипай күндүзлири һәр қетим каридордин өткәндә камердики хитай мәһбуслар қазақ гундипайниң наһаллиқ айиғини бәзидә атниң, бәзидә ешәкниң тақисиға охшитип мәсхирә қилатти. Кечилири наһаллиқ бәтинкә авази техиму җараңлиқ аңлинидиған болғачқа узақ йетип кәткән парихор мәһбуслар ойғинип кетәтти. Уларниң уйқуси әслидинла сәгәк болуп, һәтта бири турубидин су ичсиму өндәрәп ойғинип бир вақитларғичә охлиялмайтти. Шуңа улар бундақ чағда қазақ гундипайни җаһанда бар сәт гәпләрниң һәммисидә тиллап ғотулдап кетишәтти.

Мән җимҗит кечидә нөвәтчиликтә турғинимда наһаллиқ бәтинкидин чиққан авазға қулақ селип хиялға кетәттим. Дадам рәһмәтликму ғулҗиниң ғачилдайдиған бәтинкисигә наһал қақтуруп кийишни яқтуратти. У өймиз бар кочиниң бешиға келип болғучә тарақлиған аваз өйгә аңлинип болатти-дә, мән оқуватқан романни тиқиштуруп тапшуруқ ишлигән болуп олтурувалаттим.

Күндүзлири камерда наһалниң авазидин башланған параңларға гас яки гачидәк көзүмни парқиритип қарап олтурушқа мәҗбур идим. Бәзидә ғәзипим өрләп сөзләп ташлайттим. Оқуған хитайлар тарих сөзләп қазақларниң әзәлдин өзлиригә беқинип қандақ яшап кәлгәнликини ривайәт қилишса, оқумиғанлири қазақларниң нәқәдәр әхмәқ вә мәйнәтликини мәсхирә қилишатти. Камерда йәттә уйғур болғачқа улар мәсхирә қиливатқан, кәмситиватқан милләт қазақ болувататти. Әгәр камерда уйғур болмиған болса яки мәндәк уйғурниң гепи чиқсила көзи чәкчийип кетидиған бири болмиған болса әлвәттә даим сөкүлидиғини уйғур болатти.

Қамаққа кириштин бурун хитайларниң уйғур, қазақ вә башқа йәрлик милләтләр һәққидики мәлуматиниң бу қәдәр тийиз, сахта вә йетәрсиз икәнликидин бихәвәр икәнмән. Қамақта уйғурларни «йениға пичақ есип ичи пушсила адәм боғузлайдиған явайи», қазақларни «яйлақта йүрүп бир өмүр ююнмайдиған мәйнәт» дәп қарайдиған хитайлар билән тола такаллишип йүрүп хитайлар билән уйғур дияридики йәрликләр арисида һаңниң нәқәдәр чоңқурлиғини һес қилдим. Хитайниң ичкири өлкисидин кан ачқили кәлгән бир хитайға уйғур вә қазақларниң мәдәнийити вә мәһрумлуқлирини чүшәндүрүп қайил қилған идим. У ахирида қамақтин бошиғандин кейин, мениң бу һәқтә бир китаб йезишимға мәбләғ салидиған болған иди.

Бир күни үрүмчи шәһәрлик түрмә башқуруш идарисидин хизмәт тәкшүрүшкә адәм келидиғанлиқи уқтурулди. Камерлар қайтидин тазилинип, йотқан көрпиләрниң сийриқлириға қәдәр тәкшүрүлди. Һәммимиз күзниң аччиқ шамилида титрәп, яз өтүп күз кәлгүчә һеч ким һаваланғили чиқип бақмиған иди. Шу күни һаваланмида анидин туғма һаләттә башлиримизни чаңгаллап тамға қарап турдуқ.

Тәкшүргүчиләрниң инсапи кәлдиму яки соғуқта җақилдап титрәп турған бунчә көп ялиңачни көрүп зериктиму кийим кийишкә иҗазәт бәрди. Һәммимиз қоллиримизни тизимизға қоюп қетип олтурғандин кейин қандақ тәләплиримиз барлиқи соралди. Шуан аримиздики муддәтсиз кесилгән бир зәһәр әткәсчиси «доклат, рәһбәр!» дәп варқирап наһаллиқ аяқ кийгән қазақ гундипайдин шикайәт қилишқа башлиди.

У тарақлиған аваздин камердики хитай мәһбусларниң кечиси ухлиялмиғанлиқи, қизил җилиткә кийип йетиши керәк болған уйғур сиясий мәһбусларниң авазниң қанчә қетим аңланса назарәтчиниң қайси камерниң ишикигә келидиғанлиқини биливелип кечидә җилиткә киймәйдиғанлиқи, күндүзлири камерни тәкшүрүшкә адәм кәлсә сиясий мәһбусларниң наһал авазидин алдин биливелип кийим-кечәклирини түзләп, пут қоллирини руслап җазадин сақлинип қеливатқанлиқи, қазақ гундипайниң милләтчилик қилип уйғур мәһбусларға китаб әкирип бериватқанлиқи, уйғурчә гәп қиливатқанлиқи. . . Қатарлиқлар һәққидә қақшап кәтти.

Мән бир күнләрдә мушундақ бир шикайәтниң чиқишидин, наһаллиқ аяқ кийип йүридиған бу қазақ йигитниң юқириқидәк гунаһқа шерик қилинип балаға қелишидин даим әндишә қилаттим. Сиясий мәһбуслар кечилири йүз пирсәнт нилондин тикилгән қизил җилиткини кийип йетишқа мәҗбур иди. Җилиткә бәдәнни қизитип ухлатмайтти. Әгәр кечидә җилиткә киймигәнлик байқалса йеник болғанда бир кечә ухлатмаслиқ, еғир болғанда путидики кишәнгә қолидики ишкәлни четип қоюш, өрә турғили болмайдиған қараңғу айрим камерға бәнд қилиш қатарлиқ җазаларға мәһкум болатти. Күндүзлири сиясий мәһбуслар путиға кишән селинип семонт йәрдә олтурғузуп қоюлатти. Каридорда тәкшүргүчиләр болмиғанда анчә-мунчә путларни увилап, ошуқларни сийлап җанни арам тапқузушқа болатти. Қазақ гундипай кийип йүридиған наһаллиқ аяғниң авази мәһбусларни каридорда назарәтчи бар яки йоқлуқидин агаһландуруп туратти.

Наһаллиқ аяғниң авази шундин кейин йоқап кәтти. Қазақ йигитму мән азад қилинғучә каридорда қайта көрүнмиди.

***Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири болуп, радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Толуқ бәт