Uyghur ma'aripigha nezer

Pen ـ téxnikining tereqqiyati nahayiti téz boluwatqan bügünki künde pen ـ téxnika uchurlirining yéngilinish sür'iti we sani ademni heyran qalduridu. Emma buning ichidiki mutleq köp uchurlar öginidighan bilimler chongqurraq bolghachqa buni oqughuchi dostlar derhal chüshinip kételmeydu, undaqta oqughuchilarning bu yéngi ـ yéngi uchurlarni qandaq igilesh we uchurdin paydilinish iqtidarini qandaq ashurush kérek? men töwende ma'aripning yéngi uchur tarqitish rolini qandaq jari qildurush we shu arqiliq Uyghur ma'aripini tereqqiy qildurush toghrisidiki bir qisim qarashlirimni otturigha qoyimen.
Ixtiyari muxbirimiz batur
2012-09-29
Share


Qéni oylinip köreyli! oqughuchilargha qachiliniwatqan bu uchurlarni oqughuchilar oqutquchilarning dep bergini boyiche yadlap öginishi kérekmu yaki oqughuchilarmu öz tepekkurigha tayinip, öz közi bilen körüp tehlil qilip, özliri oylighannimu dep béqishi kérekmu? oylighan éytqanlirini awwal özliri tilida oylishi éytishi kérekmu yaki bashqa tillardimu? yéngila mektepke kirgen balilargha yazidighan tapshuruq béripla ularning tepekkurini boghup qoyush hemde ulargha nisbeten tapshuruq bésimi peyda qilip, ularni mektepke barghusi kelmeydighan mektepke öch qilip, ularni özlirining shox, bengwash, xiyali we tesewwur dunyasini mehrum qilip, asta ـ asta oqutquchilar xalighanche bir terep qilishqa bolidighan "Yaghach qorchaq" qa aylandurup qoyush kérekmu? yaki ularning méngisi we qolini azad qilip, ularning tepekkur we tehlil qilish iqtidarini yétildürüsh, ulardiki bésimni qiziqish we xushalliqqa aylandurush, ularni mektepni yaxshi köridighan mektepni eng köngüllük jay dep chüshinidighan héssiyat shekillendürüsh bilen birge ularningmu hoquq ـ menpe'itini hörmet qilish kérekmu? mana bular ma'aripimiz oylinip körüshke tégishlik mesile.

Ma'aripimizni zamaniwilishishqa, kelgüsige we dunyagha héqiqi yüzlendürüshimiz kérek idi. Emeliyettichu? biz ma'aripni zadi némige yüzlendüriwatimiz? bizning ma'aripimiz éniqki baya éytqan biz oylinip béqishqa tégishlik mesililerning aldinqisigha oxshap qaldi, emeliyette, toghra yölinishlik tereqqiyat yolini izdeydighanlarning ma'aripi kéyinki ma'arip usuli bolushi kérek. Töwende biz kéyinki ma'arip usulining toghriliqi toghriliq toxtilimiz.

En'gliyilik mutepekkur, dangliq pédagog, matématika alimi bértirand rossél: "Eger biz balilarni oylisaq, ma'aripta balilarni u yaki bu partiye guruhqa kirgüzüshni meqset qilmay, belki ularni ikki guruh arisida aqilane tallatquzushimiz kérek, oqutquchilar oylighanni oylatquzmay, belki özini musteqil olatquzishimiz lazim. Eger biz balilarning hoquq ـ menpe'itini hörmet qilsaq, balilarni musteqil qarash shekillendürüshke zörür bolghan bilim we idiye aditi bar qilip terbiyilishimiz lazim. Biraq ma'arip bir xil siyasiy tüzüm bolup qalghanda, ma'arip adet shekillendürüsh we cheklimilik bilimge amal izdeydu." dégende hökümran guruhlarning ma'aripni medeniyet mustebitliki yürgüzüshtiki shekilsiz chakargha aylanduruwalmasliqi kéreklikini nezerde tutqan bolushi mumkin. Buningdin bashqa éynishtéynning amérika aliy ma'aripining 300 yilliqini tebriklesh murasimida sözligen nutqidimu musteqil pikir qilalaydighan we ish qilalaydighan kishilerni yétildürüshning muhimliqini nahayiti éniq otturigha qoyghan.

Qaysi bir shexs éytqandek "Milletning tili milletning mukemmel bolghan janliq ijadiyiti" hemmimizge éniqki herqandaq bir millet aldi bilen öz ana tilida oylinidu we tepekkur qilidu. Ana tiligha pishshiq bolmay turup, bashqa tilni öginish heqiqetnimu teske toxtaydu. Tilda bir xelqning barliqi ـ uning pütkül wetini gewdilinidu. Til milletning meniwi turmushning omumiy tarixini eks ettüridu. Milletning tili uning ötmüshi bilen bügünki künni baghlap turidu. Terbiye nuqtisidin alghanda ma'aripshunaslirimiz éytqandek öz tilining puqrawi ma'ariptiki muhim özini aldi bilen en'ene bilen zamaniwiliqni ulash wasitisi ikenlikide ipadilinidu. Ma'arip medeniyetni yetküzidu. Almashturidu we üzlüksiz yéngi medeniyet yaritidu. Shunga, ma'arip bilen medeniyet otturisida heriketchan munasiwet bar. Her qandaq millet özining teswiri sen'et eserliri we naxsha muzika, maqal ـ temsil, idi'om, riwayet, tiyatir, hékaye, romanlarghiche barliq yéziq sheklidiki edebiy eserlerde özining étiqadi, ishenchi, arzu ـ armanlirini jemlep chiqidu. Millet özining eng yaxshi sapasini eserlerdiki ghayiwileshtürülgen adem ـ pérsonazhlarda eks ettüridu. Milletning öz qelimidin chiqqan bundaq eserlerdin milletning adem, exlaq, jem'iyet heqqidiki ghayiwi telpünüshlirini bilgili bolidu. Yene bir nuqtidin alghanda, milletning pelsepisi milletning dilida ana tilida saqlinidu. Tilning yoqlishi pelsepiningmu yoqilishni tézlitidu. Bilish tes emeski, puqrawi ma'aripta ana tilning orni inkar qilinsa, millet en'enisining üzülüshke zémin hazirlan'ghan bolidu. Bu mahiyette bir pütün milliy gewdide qelbining yenggüshlinishidur.

Hazir mekteplirimizge qaraydighan bolsaq asasen edebiyattin bashqa dersliklerning hemmisi bashlan'ghuchning 1 ـ yilliqidin bashlap, xenzuche qilip tüzüldi. Turmushtiki gep sözlerni ana tilida déyishni emdila ögen'gen 6 yashliq bala mektep hayatigha qedem bésipla özige natonush bolghan bashqa bir tildiki xetlerni oqush we yézishni ögitishke aran ülgürüwatqan qoshulghan xenzu tili boyiche ders ögitish téximu bésim boldi. Bashlan'ghuchni püttürgüche az ـ tola xenzu tili ögensimu, Uyghurche xetni rawan oquyalmaywatqan we Uyghur tili bilen xenzuchini arilashturup ebjesh sözleydighan oqughuchilar az emes. Hazirqi ma'aripimizgha nezer salidighan bolsaq bashlan'ghuch mektep oqughuchiliri derslirining ulargha nisbeten eng qiyin ders ikenliki bayqiwélish tes emes. Doktor es'et sulaymanning déyishiche junggo ma'aripida 1 ـ yilliqlargha ötülidighan dersler tereqqiy qilghan döletlerning 3 ـ,4 ـ yilliqida oqulidighan derslerge barawer kélidighan hemde tereqqiy qilghan döletlerde bashlan'ghuchta asasen balilargha tapshuruq bermey, balilarning tepekkuri we zéhnini ashuridighan pa'aliyetler bilen shughullinidiken, lékin Uyghur ma'aripi) junggo ma'aripi( he dése balilargha tapshuruq bérip ularni mekteptin zériktürüp qoyuwatidu. Bulargha méning ukam misal bolalaydu. Her küni mekteptin élipbedin 3 waraq, xenzu tilidin 2 waraq, matématikidin 2 waraq tapshuruq béridiken, ukam tapshuruq ishleymen dep ya oyniyalmay ya uyqusi qanmay mektepke kétidu. Ukamla emes bashqa bashlan'ghuch mektep oqughuchilirimu, ayighi üzülmey kéliwatqan bilim we uchurlarni, bir ـ biridin sirliq uqumlarni dersxanidin ibaret ashu "Yépiq dunya" da jimjit we inkassiz halette, passip qobul qilghuchi orunda turup, ashu kéchikkine nazuk méngisige toxtimay qachilap, qachilighanliri toghriliq oqutquchilarning oqughuchilarni we oqughuchilarning özlirini oylandurushi we pikir yürgüztishi yoq, bar bolghan teqdirdimu intayin az bolghan ehwalda barliq oqughuchilarni oxshash bir xil tepekkur, oxshash bir xil héssiyat, oxshash bir xil idiye, oxshash bir xil köz qarash bilen terbiyilesh, axirda nurghun oqughuchini bir oqughuchi qilip chiqish mana bu bizning ma'aripimizda körülüwatqan we körülmekchi boluwatqan mesililerning biri.

Tilgha ilip ötüsh kérekki mexsus ma'arip tetqiqatchisi sha'ir tel'et qadir ependi "Biz izdewatqan ma'arip" dégen kitabida "Biz izdewatqan ma'arip del oqughuchilarning xasliqi we musteqilliqi özige qayturup béridighan we uni yétishtürüshke zémin hazirlaydighan ma'ariptur. Biz izdewatqan ma'arip del musteqil pikir qilalaydighan we ipadiliyeleydighan, ijad qilalaydighan, yéngiliq yaritalaydighan qol sélip ishliyeleydighan oqughuchilarni yétishtüridighan ma'ariptur. Biz izdewatqan ma'arip del bes ـ munazirige tolghan, échiwétilgen erkin démokratik dersxana ma'aripini tekitleydighan ma'ariptur. Biz izdewatqan ma'arip del oqughuchilarning tepekkur piltisige ot tutashturalaydighan ma'ariptur" dep éytip ma'aripimizgha salmaqliq bilen qarap chiqishimizni küchlük dewet qildi we bizge bu toghriliq nurghun ilmiy uchurlarni berdi.

Amérikining amilchiliq pédagogliri: "Insanlarning medeniyet mirasliri ichide özgermeydighan ortaq amillar bar. Bu medeniyet amillirini oqughuchilargha yetküzüp bérish bashlan'ghuch we ottura mekteplerning asasliq wezipisi" dégen qarashni otturigha qoyghan. Lékin bir ewladlardiki künsayin küchiyiwatqan yatlishish ـ étiqad, intilish, adet dunya qarash jehetlerdin, ata ـ anilardin téz sür'ette yiraqlishish, exlaq jehettin buzulush haletlirining asasliqi ma'aripimizning katalizatorluqi we bixudluqida yüz bériwatqanliqini chongqur chüshinishimiz kérek.

Axirda yene shuni tekitlep ötüsh kérekki, til xelqining ötmüshi, hazir hem kélechektiki ewladlirini mustehkem pütünlükke, tarixiyliq we janliqliqi jehette jipsiliqqa ige qilghuchi eng hayatiy küchke ige, eng bay, eng mustehkem wasitidur. Shunga shu milletning tilidiki oqutushni muhim merkiziy orun'gha qoyush kérek, Uyghur ma'aripimu hem shundaq.

Elwette bu yerde til ögenmeslik dégen gep chiqmaydu. Abduqadir jalalidinning éytqinidek ana til ademning öz közige oxshaydu, qalghan tillar közeynek, durbun, téléskop, mikroskop dégenlerge oxshaydu, ular herqanche ilghar bolsimu közüng yenila saq bolushi kérek.

Bir ziyaliy bir danishmen'ge mundaq deptu:

ـ Penning qudritige bir néme démek tes, közeynikim bolmisa nersilerni tüzük körelmeymen. Közeynikimni taqiwalsam, qara kigizde ömilep kétiwatqan qara chümülinimu köreleymen.

ـ Obdan dédile ependi ashu qara chümülini silining közeynekliri köremdu yaki közlirimu? ishenmisile közeyneklirini kassilirigha toghrilap baqsila, ـ deptu danishmen.

Ana til ghurur, muhebbet, wijdan we eqidining tili, u yilik, meripet, heqiqet, qudret uningdin bashlinidu. Bashqa tillar guwahname, shahadetname, kapaletname, hoquqname tillirimu.

Yuqirida men özümning Uyghur ma'aripi toghrisidiki köz ـ qarashlirimni we bezi ma'aripshunaslirimizning ma'arip heqqidiki köz ـ qarashlirimni éytip öttüm, biz asasiy ma'aripimizdiki tüzetmisek bolmaydighan mesililerni közitishke nisbeten türlük qanun we siyasettin asasi barliqigha ishinish bilen birge, muhimi her birimiz yüksek milliy mes'uliyet nuqtisidin ijadiy küch qoshushimiz kérek.

Ésimizde bolsunki 21 ـ esir bir üchün kimlik qurulushi dewri, shundaqla kimlikimizni dunyagha yüzlendürüsh dewri, yanchuqungdiki kimlik bilen yürikingdiki kimlik birdek bolghanda dunya sanga quchaq achidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet