Yüsüpbeg muxlisining ömür yoli (4): moskwa, almuta we istanbul ariliqidiki sirliq seperler

Muxbirimiz qutlan
2018-03-27
Élxet
Pikir
Share
Print
  Yusupbeg muxlisi (ongda)bilen gheni batur qizghin sohbetleshmekte, 1970-yillarning axiri, almuta
Yusupbeg muxlisi (ongda)bilen gheni batur qizghin sohbetleshmekte, 1970-yillarning axiri, almuta
RFA/Qutlan

1960-Yillarning bashlirida sabiq sowétler ittipaqigha chiqip kétishke mejbur bolghan yüsüpbeg muxlisi shu yillarda sowét ittipaqining xitaygha qaratqan tashqiy siyasitining ramkisi ichide turup, munqerz wetini wetini üchün chiqish yoli izdesh ümidide bolidu. Shu yillarda yene ziya semedi, zunun tiyipof qatarliq sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining yoqiri derijilik xadimliri bilen générallirimu arqa-arqidin sowét ittipqigha qéchip chiqidu. Xitay bilen sabiq sowétler ittipaqining munasiwiti yirekleshken 1960-we 1970-yillarda almuta ottura asiyadiki Uyghurlarning siyasiy pa'aliyet merkizige aylinidu.

Merhum yüsüpbeg muxlisi ashu yillardiki küresh yollirini esliginide xrushéf dewride ottura asiyadiki Uyghurlarning chégra halqighan bir géo-istératégiyelik millet süpitide sowét ittipaqining xitaygha qarshi siyasitide karta qilip oynalghanliqini tilgha alidu. Bu halet gerche xrushéftin kéyin textke chiqqan brézhnéf dewride qismen özgergen bolsimu, emma sowétler ittipaqi özining xitaygha qarshi istératégiyeside yenila "Uyghur kartisi" ni dawamliq oynash mejburiyitide qalidu.

Qazaqistandiki Uyghur siyasiy pa'aliyetchilerdin qehriman ghojamberdi ependi merhum yüsüpbeg muxlisining ashu yillardiki xitay bilen bilen sowét ittipaqi ariliqida dawamlashqan "Soghuq urush" oyunlirida moskwa teripidin istanbulgha ewetilgenliki we merhum eysa yüsüp alptékin bilen mexpiy körüshkenlikini tilgha alidu.

Halbuki, merhum yüsüpbeg muxlisi kéyinki hayati dawamida ashu qétimliq istanbul sepirining tepsilati, moskwaning hawalisi shundaqla istanbulda eysa yüsüp alptékin bilen némiler déyishkenliki heqqide éghiz achmaydu. Yüsüpbeg muxlisidin awwal moskwa teripidin istanbulgha ikki nöwet ewetilgen we eysa ependi bilen mexpiy sözleshken merhum ziya semedimu bu heqte héchqandaq xatire qaldurmaydu. Qehriman ghojamberdi bu körüshüshlerning taki hazirghiche türlük perezlerge seweb bolup kelgenlikini, shahitlarning ömrining axirighiche, hetta sowét ittipaqi ghulighandin kéyinmu süküt qilghanliqini, bu sirliq tügünning yéshilmey qalghanliqini tekitleydu.

Ghulamidin paxta ependimu bu heqte uchur bérip, merhum yüsüpbeg muxlisi amérikigha kelgende özining bir hepte uning bilen bille bolghanliqini, ashu qétimliq söhbetliride yüsüpbeg muxlisining 1981-yilidiki istanbul sepiri heqqide bezi yip uchlirini ashkara qilghanliqini tilgha alidu. Ghulamidin ependi öz dewride istanbuldiki bu mexpiy uchrishishlar heqqide merhum eysa yüsüp alptékinning özidinmu sorap körgenlikini tekitleydu.

Uyghur pa'aliyetchilerdin ömer qanat ependi yusüpbeg muxlisi bilen eysa yüsüp alptékining 1981-yili istanbuldiki mexpiy uchrishishi heqqide guwahliq bérip, özining bu chaghda istanbulda eysa ependining qéshida turuwatqanliqini, bu weqening tepsilatidin melum derijide xewerdar ikenlikini ilgiri süridu.

Omer qanatning ilgiri sürishiche, shu qétimliq uchrishish netijisiz axirlashqan. Eysa ependi sabiq sowét ittipaqining yüsüpbeg muxlisi arqiliq ewetken teklipini ret qilghan. Yüsüpbeg muxlisi istanbuldin qaytqandin kéyin, eysa yüsüp alptékinning bu heqtiki bayanati hetta türkiyediki bir qisim gézitlerge bésilghan.

1980-Yillarda istanbulda, yeni merhum eysa ependining qéshida xizmet qilghan hamidxan köktürk ependi shu yillardiki weqelerni eslep, yüsüpbeg muxlisining 1981-yili 6-ayda istanbulgha kelgenlikini testiqlaydu. U, shu qétim özining yüsüpbeg muxlisi bilen körüshüsh imakaniyitining bolmighanliqini, emma eysa ependidin bu qétimliq uchrishishning bir qisim tepsilatliridin xewerdar bolghanliqini ilgiri süridu.

Hamidxan göktürk ependi, 1981-yili 6-ayning axiri yüsüpbeg muxlisi istanbuldin qaytqandin kéyin, eysa ependining bu qétimliq körüshüsh heqqidiki bayanatining türkiyediki ongchilarning "Son hawadis" namliq géziti bilen millyetchilerning "Yéngi düchünje" namliq gézitide élan qilin'ghanliqini tilgha alidu.

(Dawami bar)

Toluq bet