Yüsüpbeg muxlisining ömür yoli (5): qizil impériye yiqilghandin kéyinki armanliq yillar

Muxbirimiz qutlan
2018-04-03
Élxet
Pikir
Share
Print
Merhum yüsüpbeg muxlisi hayatining axirqi yillirida jiyeni muhsin muxlisof we ewre qizi bilen bille. 1990-Yillarning axiri, almuta.
Merhum yüsüpbeg muxlisi hayatining axirqi yillirida jiyeni muhsin muxlisof we ewre qizi bilen bille. 1990-Yillarning axiri, almuta.
RFA/Qutlan

1991-Yili awghustta sowétlar ittipaqi birdinla parchilandi. 70 Yil höküm sürgen bu derijidin tashqiri qizil impériyening yiqilishi sowét ittipaqi tewelikidiki 15 ittipaqdash jumhuriyetning, jümlidin ottura asiyadiki türkiy tilliq jumhuriyetlerning musteqilliqini küntertipke élip keldi.

Tuyuqsiz yüz bergen bu tarixiy xaraktérlik zor özgirish Uyghurlarni hem ganggiratti hem aldiratti. Ottura asiyadiki jumhuriyetlerning arqa-arqidin musteqilliq élan qilishi Uyghurlarning qelbini lerzige sélip, milliy rohini urghutti. 1940-Yillardiki sherqiy türkistan jumhuriyitining qisqighine musteqilliq dewrini béshidin kechürgen bir top Uyghur serxilliri emdilikte tömür perde arqisidiki munqerz wetinide choqum upuq yérip, höriyet quyashining qayta tughulidighanliqigha sheksiz ishendi.

Merhum yüsüpbeg muxlisi ene ashu kishilerning biri idi.

Hazir almutada yashawatqan yüsüpbeg muxlisining jiyeni hadi muxlisi ziyaritimizni qobul qilip, buningdin 27 yil ilgiriki weqelerni eslep ötti. U, 1991-yili sowét ittipaqi yiqilghan, moskwa jiddiychilikke chömgen bir alahide mezgilde özlirining taghisi yüsüpbeg muxlisining bashlamchiliqida moskwagha bérip, qizil meydanda we moskwadiki xitay elchixanisining aldida namayish qilghanliqini esleydu.

Shu mezgillerde merhum yüsüpbeg muxlisi bilen yéqin munasiwette bolghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependimu, yüsüpbeg muxlisining ashu dawalghup turghan bir pewqul'adde weziyette moskwagha bérip Uyghurlarni heriketlendürüp namayish qilghanliqini testiqlaydu.

Merhum yüsüpbeg muxlisining hazir amérikida yashawatqan newre kélini dildar rashidin xanimmu ziyaritimizni qobul qilip, taghisi yüsüpbeg muxlisining shu yillarda almutada köp qétim namayish ötküzgenlikini, hetta bezi chaghlarda adem yighalmighanda muxlisilar jemetini seperwer qilghanliqini tilgha alidu.

Qehriman ghojamberdi 1990-yillarning bashlirida qazaqistan hökümitining bir mehel Uyghurlarning xitaygha qarshi namayishlirigha yol qoyghanliqini, bu namayishlargha köp waqitlarda merhum yüsüpbeg muxlisi bilen merhum hashir wahidiylarning bashlamchiliq qilghanliqini ilgiri süridu.

Hadi muxlisi taghisi yüsüpbeg muxlisi heqqide gep bolghanda, merhumning shu yillarda pütkül zéhni, mal-mülki we qolidin kelgen barliq imkaniyetlirini weten dewasigha béghishlighanliqini, weten sewdasining uni bir yanmas ashiqqa, menzilge yetmigüche toxtimaydighan karwan béshigha aylandurghanliqini tekitleydu.

Dildar rashidin xanim, shu yillarda taghisi yüsüpbeg muxlisining weten dewasi yolidiki türlük pa'aliyetlirige jiyeni hadi muxlisining köp yardemlerde bolghanliqini, uning yene taghisi yüsüpbeg muxlisining 1992-yilidiki istanbul qurultiyigha bérishi we uningdin kéyinki amérika ziyaritigimu iqtisadiy yardemde bolghanliqini alahide tilgha alidu.

Merhum yüsüpbeg muxlisining yene bir jiyeni muhsin muxlisofmu ziyaritimizni qobul qilip, 1992-yili yüsüpbeg muxlisining dangliq qazaq sha'iri we siyasiy pa'aliyetchisi oljas sulaymanofni qayil qilip, "Lopnor-néwada yadro sinaqlirigha qarshi birleshme front" qurup chiqqanliqini ilgiri sürdi. Muhsin ependining bildürüshiche, shu yillarda yüsüpbeg muxlisi oljas sulaymanof bilen birliship, ruslarning qazaqistandiki, xitaylarning Uyghur élidiki yadro qorallirini sinaq qilish bazilirini taqash herikiti élip barghan iken.

Qehriman ghojamberdining eslishiche, merhum yüsüpbeg muxlisi shu yillarda moskwaning 1930-we 1940-yillardiki Uyghur diyarigha da'ir arxiplarni ashkarilash yaki ashkarilimasliqigha alahide diqqet qilghan iken. Hetta u mexsus bu ish bilen moskwagha bérip kélish oyidimu bolghan iken.

U yene özining 1990-yillardiki dawalghup turghan dewrde yüsüpbeg muxlisi, hashir wahidi qatarliq ot yürek inqilabchilar bilen bille boghanliqidin chongqur pexirlinidighanliqini tekitleydu. Qehriman ghojamberdi ependi yene merhum yüsüpbeg muxlisining 1979-yilidin taki hayatining axirqi yillirighiche "Sherqiy türkistan awazi" namliq gézitni qolda yézip tarqitip kelgenlikini alahide eskertip ötti.

Merhumning jiyenliridin muhsin muxlisofmu taghisi yüsüpbeg muxlisining bir ömürlük mujadile hayatida "Sherqiy türkistan awazi" namliq gézitning intayin muhim orun tutidighanliqini tekitleydu.

Buningdin 20 yil muqeddem, yeni 1998-yili 15-iyul küni yüsüpbeg muxlisi öz hayati heqqide kéyinkilerge qaldurghan awazliq bayanatida "Sherqiy türkistan awazi" namliq gézitning muhimliqi heqqide alahide toxtilidu. U, "Méning aldimda, xelqimning aldida hel bolushqa tégishlik peqet birla mesile bar, u bolsimu milliy azadliq, istiqlaliyet!" deydu.

Qehriman ghojamberdi ependi bügünki künde merhum yüsüpbeg muxlisining ömür yoligha baha berginide mundaq deydu: "Bu kishi wetenning teqdirige shu qeder bérilgen bir insanki, weten üchün élip barghan herqandaq bir emeliy herikiti we siyasiy mewqeside muressedin yiraq idi."

Dildar rashidin xanim taghisi yüsüpbeg muxlisining bir ümidwar insan ikenlikini, uningdin héchqachan wetenning teqdiridin ümidsizlinidighan bir kelime söz anglap baqmighanliqini, hetta eng axirqi tiniqidimu "Manga ishininglar, wetinimizde haman musteqilliq téngi atidu," dégenlikini alahide tekitleydu.

Toluq bet