“Siyasiy kéngesh” ning wezipisi we “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” éngining meqsiti

Muxbirimiz méhriban
2022.09.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xu ping: “Ma shingruyning muqimliqni tekitlishi, ‛yuqumni nölge chüshürüsh‚ siyasitige bolghan qarshiliqlargha taqabil turush üchündur” Ürümchide échilghan atalmish xelq wekiller söhbet yighinida Uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari ma shingruy “Rayonning muqimliqi we uzun mezgillik eminlikige kapaletlik qilish” ni tekitlimekte. 2022-Yili 14-séntebir.
ts.cn

“Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” shi jinping textke chiqqandin buyan, xitay kompartiye hökümitining Uyghur diyarini idare qilishta eng köp tekitlep kéliwatqan siyasiy sho'ari.

Yéqindin buyan Uyghur diyaridiki “Xelq qurultiyi”, “Siyasiy kéngesh” qatarliq organlarning xizmet yighinlirida, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ning bu organlarning asasliq xizmiti süpitide tekitlinishi téximu diqqet qozghidi.

27-Séntebir küni ürümchide échilghan “Uyghur aptonom rayonluq siyasiy kéngesh” ning 12-nöwetlik 22-qétimliq da'imiy hey'etler yighinida “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” siyasiy kéngeshning asasiy xizmet nishani qilip belgilen'gen. Yighinda yene siyasiy kéngeshning birliksep xizmitidiki herqaysi qatlamlirida partiyening milletler siyasitini teshwiq qilish, milletler ittipaqliqi we milletlerning öz-ara yughurulushini kücheytish, shinjang hékayisini sözlesh,” dégenler tekitlen'gen.

Undaqta xitaydiki “Siyasiy kéngesh” qandaq organ? u qurulghandin buyan xitay kompartiye hökümitining dölet hakimiyitide qandaq rol oynap keldi? u xitayning Uyghur qatarliq bashqa milletlerni idare qilishida qandaq wezipilerni üstige alghan? shi jinping hakimiyiti dewride “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ning Uyghur diyaridiki “Siyasiy kéngesh” qatarliq organlarning asasliq xizmet nishani qilip belgilinishi némidin dérek béridu?

Türkiyediki xitay siyasiti tetqiqatchisi doktor erkin ekrem we weziyet analizchilirining qarishiche, “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” xitay hökümitining Uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerni éritip xitaylashturush istratégiyesi. Halbuki “Siyasiy kéngesh”, “Xelq qurultiyi” dégenler bolsa, uning bu siyasiy istratégiyesini yolgha qoyushida qollinip kéliwatqan yardemchi organliri iken.

Amérikida Uyghurlarni qollap pa'aliyet élip bériwatqan tunggan pa'aliyetchisi sulayman guning qarishiche, xitaydiki siyasiy kéngesh gherb döletliridiki “Parlamént” tin pütünley perqliq bolghan siyasiy organ iken.

Sulayman gu mundaq dédi: “Xitayning siyasiy kéngishi bilen gherbtiki parlamént oxshimaydu. U xelqning rayigha wekillik qilmaydu, belki xitay kompartiyesi tesis qilghan birliksep xizmitini qilidighan siyasiy organ. Uning asasiy xizmiti xitay kompartiyesige wekillik qilip, ijtima'iy jama'et küchini kontrol qilish”.

U sözini dawamlashturup, xitayning Uyghur diyaridiki idare qilish siyasitide, siyasiy kéngeshning xizmiti heqqide yene mundaq dédi: “Shuning bilen birlikte xitay shinjang dep atiwalghan mustemlike rayonida siyasiy kéngeshning yene bir wezipisi, kompartiye uninggha tapshurghan siyasiy teshwiqat xizmitini qilish. Emeliyette u ichki jehette ‛jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngini teshwiq qilish‚, tashqi jehette ‛shinjang hékayisini sözlesh‚ arqiliq, kompartiyening kontrolluqi astida, ichki jehette milliy assimilyatsiye qilish, tashqi jehette xitayning bu siyasitige chapanchiliq qilish wezipisini orunlap kelmekte.”

Nyu-yorktiki weziyet analizchiliridin ma jü ependining bildürüshiche, 1949-yildin ilgiriki “Siyasiy kéngesh” bilen xitay kompartiyesi hakimiyetni pütünley qolgha alghandin kéyinki siyasiy kéngesh xaraktér jehettin perq qilidiken.

Ma jü mundaq dédi: “Xitaydiki siyasiy kéngesh, 1949-yili yeni xitay kompartiye hökümiti qurulghan deslepki mezgillerde, xitay kompartiyesining qanuni belgilimilerni tüzidighan asasiy organ idi. Eyni chaghda bu uning démokratik bir organ ikenlikini körsitetti. Emma xitay kompartiyesi hakimiyetni pütünley qolgha alghandin kéyin, yeni 50-yillarning deslipide xelq qurultiyi wekillirini saylash tüzümi yolgha qoyulup, xelq qurultiyi eng aliy organ'gha aylandi. Bu emeliyette démokratiye dégen oqumning chörüwétilishi boldi. Halbuki atalmish xelq wekillirini xelq saylimaydighan belki kompartiye saylaydighan boldi. Shundin étibaren siyasiy kéngeshmu kompartiyening birliksep xizmitidiki herqaysi terepler toplan'ghan nami bar emili yoq orun'gha aylandi”.

Majü ependi yene xitay hökümiti atalmish siyasiy kéngeshning wezipisi dep belgilen'gen “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” ni kücheytish istratégiyelik nishani heqqide mundaq dédi:

“Hazir bashqa milletlerning milliy éngi, diniy étiqadi we medeniyet en'enisini yoqitish siyasiy kéngeshning asasliq xizmiti qiliniptu. Ular dewatqan ‛jungxu'a milliti ortaq gewdisi‚ dégini xitay bolmighan milletler yaki topluqlarning milliy alahidilikini, tarixini yoqitish. Bu arqiliq xitay kompartiye hökümitining bir xitay döliti chüshini emelge ashurush. Shundaqla bu arqiliq bashqa milletlerning zéminini, bayliqlirini hetta barliqini igiliwélish meqsitige yétish. Bu yene bir jehettin éytqanda, irqiy qirghinchiliq pilanini emelge ashqandin kéyinmu, tengritaghning jenub-shimalidiki sherqiy türkistan zéminidiki Uyghurlargha qarita, medeniyet jehette yoqitishni tézleshtürüsh. Mana bu shi jinping textke chiqqandin buyan yolgha qoyghan siyasitining dawami”.

Türkiyediki Uyghur tetqiqatchilardin xitay weziyiti mutexessisi doktur erkin ekremmu ziyaritimizni qobul qildi.

U nöwette shi jinping tekitlewatqan “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” éngi we xitay hökümitining atalmish “Siyasiy kéngesh” dep atalghan bu organning xizmiti we roli heqqide halda öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Doktur erkin ekrem awwal “Siyasiy kéngesh” ning Uyghurlar we bashqa milletlerni idare qilishta üstige alghan wezipiliri we Uyghurlarni assimilyatsiye qilishta oynighan roli heqqide toxtaldi.

Uning qarishiche, “Siyasiy kéngesh” xitay kompartiyesi hökümitining birliksep xizmitide, kompartiye bilen bashqa partiyesiz terepler we bashqa milletler otturisida pikir ortaqliqi hasil qilidighan terepsiz “Dernek” yeni teshkilat dep teripleydiken. Emma emeliyette u pütünley xitay kompartiye hökümet xadimliridin teshkillen'gen. Uning wezipisimu xitay hökümitining awazi bolush iken.

Erkin ekrem ependi yene nöwette shi jinping tekitlewatqan “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” éngining Uyghur diyaridiki ijra ehwali heqqide toxtaldi.

U, ürümchidiki “Siyasiy kéngesh yighini” da “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” éngining siyasiy kéngeshning asasiy wezipisi qilinishidiki axirqi meqsetning Uyghurlarni xitaylashturush we assimilyatsiye qilish ikenlikini, bu organning hergizmu Uyghur xelqining pikir-teleplirini, siyasiy hoquqliri teleplirini muzakire qilip qanun derijisige apiridighan organ emesliki, jümlidin démokratik döletlerdiki parlaméntlardin tüptin perqlinidighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.