Tetqiqatchilar Uyghur diyaridiki "Térrorluq" qa qandaq qaraydu?

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2016-05-06
Share
terror-qarshi-maniwer-beyjing.jpg Uyghur rayonida arqa-arqidin yüz bergen hujum we qarshiliqlar tüpeyli, élip bérilghan xitay qoralliq küchlirining térrorgha qarshi manéwiri. 2014-Yili 8-may, béyjing.
AFP

Yéqinda "Mérkator xitay tetqiqat merkizi" 2010-yilidin 2015-yiligha qeder xitay we Uyghur diyarida yüz bergen "Térrorluq" weqeliri heqqidiki analiz doklatini élan qildi.

Bash shtabi gérmaniyening bérlin shehiridiki "Mérkator xitay tetqiqat merkizi" tetqiqatchiliridin moritz rudolf, johannes bukow we mark juliyenne qatarliq tetqiqatchilar 2010-yilidin 2015-yiligha qeder bolghan 5 yil ichide xitay we Uyghur diyarida yüz bergen "Térrorluq" weqeliri heqqide élip barghan tetqiqatlirining netijisini analiz doklati süpitide merkato tor sehipiside élan qildi.

Mezkur analiz doklati 3 bölekke bölün'gen bolup, 1-böliki "Xitaydiki térrorluq: emeliyet we mesile" dégen témida, 2-böliki "Xitay hakimiyitining térrorluqqa qarshi kürishi" dégen témida, 3-böliki "Xitayning térrorluqqa qarshi turushtiki xelq'araliq térishchanliqi" dégen témilar asasida hazirlan'ghan.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, mérkator tetqiqat merkizining bu doklatining Uyghur jem'iyitining ré'alliqigha uyghun köpligen mesililerni yorutup bergenlikini tilgha aldi.

Bu doklatning muqeddimiside munular bayan qilinidu: "Béyjing, künming, ürümchi: bu üch chong sheher 2013-yili bilen 2014-yili ariliqida kölimi zor we keskin bolghan térror hujumigha nishan boldi. Qisqighine 8 ay ichide tirikbomba hujumi, aptomobil bomba hujumi we pichaqliq hujumlar netijiside az dégende 72 adem hayatidin ayrildi, 356 adem yarilandi. Bu weqeler gerche xelq'ara axbarat wasitilirige ashkara bolsimu, emma xitayning gherbidiki térrorizm weziyitining zadi qandaq halette dawam qiliwatqanliqi hazirche namelum."

Doklat muqeddimiside yene shular tilgha élinidu: "Bu térrorchi heriketlerning arqa körünüshi we siyasiy qatlimini chüshinish üchün, muhim bolghini, térrorchilarning jughrapiyilik tarqilish ehwali we chégra halqighan tehdit da'irisini bilish lazim. Aldinqi bir qanche yillarda xitay hökümitining térrorgha qarshi turush siyasiti özini qoghdashtek passip krizis halitidin térrorluqqa qattiq zerbe bérishtek aktip heriket halitige köchti. Térrorluq xitayning iqtisadiy tereqqiyat istratégiyesige biwasite tesir körsitidighan bolghach, bolupmu barghanséri éship bériwatqan chégra sirtidiki meqsetlirini nezerge élish nuqtisidin xitay hökümiti hazir térror mesilisige eng aktip nezerde qarimaqta. Bu seweblik, béyjing hökümitining térrorluqqa qarshi küreshning kölimini kéngeytip, köp tereplimilik xelq'ara hemkarliqni yenimu kücheytish éhtimali bar."

Mezkur doklatta, xitayning asiyadiki 22 dölet bilen térrorgha qarshi hemkarliq ornatqanliqi, bolupmu ottura asiya elliri we pakistan, afghanistan, hindonéziye qatarliq ellerning xitay bilen aktip hemkarliship, Uyghur militantlirini xitaygha qayturup bériwatqanliqi tilgha élin'ghan.

Mérkator xitay tetqiqat merkizining bu doklatining bash qismigha Uyghur diyari we xitayda "Térrorluq" weqeliri yüz bergen orunlarning xeritisi kirgüzülgen bolup, 10 qétimdin artuq, 50 qétimdin artuq we 100 qétimdin artuq weqe yüz bergen hemde dawamliq yüz bérish éhtimali bolghan jaylar alahide belgiler bilen körsitilgen.

Xeritide térror hujumi seweblik 2010-yili 7 adem ölüp, 14 ademning yarilan'ghanliqi, 2011-yili 19 adem ölüp, 32 adem yarilan'ghanliqi, 2012-yili 27 adem ölüp, 38 adem yarilan'ghanliqi, 2013-yili 108 adem ölüp, 54 adem yarilan'ghanliqi, 2014-yili bolsa 307 adem ölüp, 410 adem yarilan'ghanliqi, 2015-yili 10 adem ölüp, 15 ademning yarilan'ghanliqi körsitilgen.

Xeritide yene, qeshqer, ürümchi, yünnen, béyjing qatarliq jaylar térror weqeliri köp yüz bergen we yüz bérish éhtimali bolghan rayonlar qilip körsitilgen. Uyghur diyarining xotendin qumulghiche bolghan jayliridiki nurghun sheher, nahiyiler weqe yüz bergen we yüz bérish éhtimali bolghan rayonlar sheklide gewdilendürülgen.

Mezkur analiz doklatining 1-böliki bolghan "Xitaydiki térrorluq: emeliyet we mesile" dégen qismida, xitaydiki térror menbesining Uyghur atliq az sanliq milletler rayonini nuqta qilghanliqi, bu yerde musulman Uyghurlardin sirt tajik, mongghul, qazaq, qirghiz, xitay qatarliq köpligen millet yashaydighanliqi, xitayning bu rayon heqqidiki uchurlarni qattiq qamal qilidighanliqi, haydélbérbér uniwérsitétining 2014-yili Uyghur diyarini "Cheklik da'iridiki urush rayoni" qatarigha kirgüzgenliki bayan qilinidu.

Bu 1-bölekte yene, Uyghur diyarining 18-esirde xitaylar teripidin istila qilin'ghan, Uyghur-xitay milletliri arisida toqunush köp yüz béridighan bir rayon ikenliki, öz erki, milliy kimliki üchün bash kötürgen herqandaq Uyghurning diniy radikal yaki bölgünchi we yaki térrorchi atilip jazalinidighanliqigha da'ir misallar otturigha qoyulidu.

Uyghur ziyaliysi perhat muhemmidi ependimu bu pikirni quwwetlep, Uyghur diyaridiki milliy toqunushlargha xitayning zulum siyasiti sewebchi boluwatqanliqini tekitlidi.

Doklatta yene, Uyghurlarning diniy ibadetlirining cheklinidighanliqi, saqal qoyush, romal artishtek eqelliy milliy adetliriningmu basturushqa uchrawatqanliqi, bu xil éghir milliy zulumning Uyghurlarni radikallashturiwatqanliqinimu eskertilgen bolup, gérmaniyediki Uyghur siyasiy aktipliridin esqerjan ependimu bu heqte öz qarashlirini sherhlep ötti.

Mérkatorr xitay tetqiqat merkizining 3 qisimliq bu doklatigha xitayning Uyghur diyarigha qarita yürgüzüwatqan milliy siyasitige da'ir köpligen melumatlar kirgüzülgen bolup, 2009-yili yüz bergen 5-iyul ürümchi weqesidin buyanqi milliy toqunushlarmu pakitliri bilen bayan qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet