Wang léchüenning yéngi mensipi we xitayning qanun qarishi

Uyghur aptonom rayonluq partkomning sékritarliqidin qaldurulghan wang léchüenning, xitay kommunistik partiyisi siyasi - qanun komitétining mu'awin re'islikige teyinlen'genliki, chet'ellerdiki Uyghurlar arisidila emes, hetta xitay démokratliri ichidimu jiddiy talash - tartish peyda qilmaqta.
Perhat muhemmidi
2010-05-11
Élxet
Pikir
Share
Print

Weten ichidimu wang léchüen'ge narazi boluwatqanlar peqet Uyghurlarla emes, 5 - iyul ürümchi qirghinchiliqi yü zbérip bir qanche kündin kéyin, ürümchidiki bezi xitay köchmenliri namayish qilip, merkizi hökümettin wang léchüenning wezipisini élip tashlashni telep qilishqan idi.

Chünki, xitaylarning neziride wang léchüen bolsa sherqiy türkistandiki eng chong xiyanetchi we parixor emeldar bolup, bu rayondiki asasliq kan menbeliri we soda - sana'et organliri wang léchüenning jeddi - jemeti, uning yurti shendungdiki kona heqem - sayiliri we merkizi hökümette wang léchüen bilen éghiz - burun yaliship yürgen yuqiri derijilik emeldarlarning manapolluqida idi, bu heqte weten ichi we sirtidiki xitay metbu'atliridimu köpligen xewer - maqaliler élan qilindi, hetta hazirmu wang léchüenning xiyanetchiliki we parixorluqi heqqide xitayche intérnét sehipiliride nahayiti köp yumurlar éqip yürmekte.

Weten ichidiki Uyghurlarning neziride wang léchüen bolsa xitayning asasiy qanunini we xitay teripidin chiqirilghan "milliy térritoriyilik aptonomiye qanuni" ni eng éghir derijide depsende qilghan, merkezning qanun - permanlirini özining xahishi we menpe'etige maslashturup xalighanche özgertip ijra qilghan, héchbir qanunni tonumaydighan, qanun tarmaqlirigha qanun'gha xilap buyruq chüshürüshni adetke aylanduruwalghan parixor, xiyanetchi bir shexis idi.

Démek, bundaq birini xitay siyasi - qanun komitétining mu'awin re'islikige teyinlesh bolsa xuddi oghrini qaznaqchi qilip qoyghandek nahayiti külkilik bir hadise idi.

Chünki, xitay kommunistik partiyisi merkizi komitéti siyasi - qanun komitéti bolsa, pütün xitaydiki qanun organlirigha rehberlik we nazaretchilik qilidighan, türlük qanun tekliplirini hazirlaydighan we ijra qilidighan intayin mohim organ bolup, uning mu'awin re'isining memuri jehettiki derijisi mu'awin dölet bashliqi derijiliktur. Qisqisi, xitay merkizi hökümiti wang léchüenni mukapatlandurghan we uning mertiwisini östürüp döletning eng mohim orginigha mensepdar qilghan.

Bundin kéyin xitayning wang léchüenning rehberlikidiki pütkül qanun sahesining jénigha way!

Bu hadise, xitayda qanunning héchbir qimmitining yoqluqini, döletning qanun arqiliq emes, belki qanunni ayaq asti qiliwatqanlar teripidin bashquruluwatqanliqini ochuqche körsitip turmaqta.

Yawropa birlikining we gherb démokratik ellirining uzun yillardin buyan eng köp tekitlep kelginimu xitayning heqiqiy bir qanun dölitige aylinishidin ibaret idi.

Xelq'araliq kishilik hoqoq teshkilatlirining eng küchlük naraziliqini qozghap kéliwatqan nuqtilarning birimu, xitayda qanunning éghir derijide depsende qilinishi we döletning qanun arqiliq emes, belki xitay kommunistik partiyisining emir - permanliri arqiliq ijra qilinishi idi.

Shunga, meyli yawropa birliki bolsun yaki bu birlikke eza döletler bolsun, xitayni heqiqiy bir qanun dölitige aylandurush meqsitide xitay bilen qanun - tüzüm söhbitini dawamlashturup kelmekte.

Mesilen, gérmaniye bolsa, xitay bilen qanun - tüzüm we kishilik hoquq söhbitini eng burun yolgha qoyghan dölet bolup, xitayning heqiqiy bir qanun dölitige aylinishigha heydekchilik qilish we xitayning kishilik hoquq weziyitining yaxshilinishigha türtke bolush meqsitide, 2000 - yilidin étibaren xitay bilen qanun - tüzüm we kishilik hoquq söhbitini yolgha qoyup kelmekte.

Her 6 ayda bir qétim ikki terep ediliye tarmaqliri otturisida élip bérilidighan qanun - tüzüm we kishilik hoquq söhbitining asasi mezmuni bolsa, xitayning asasiy qanun, ediliye sistémisi, adwokatliq, qolgha élish, sotlash, shahitliq, höküm chiqirish, jaza qanuni qatarliq jehetlerde démokratik islahat élip bérishini qolgha keltürüshtin ibaret idi.

Gerche ikki terep otturisida qanun - tüzüm söhbiti yolgha qoyulghan 10 yildin buyan, xitayda sotchilarning, adwokatlar we qanun xadimlirining sani köpeygen, nurghunlighan yéngi qanunlar tüzüp chiqilghan we eslidiki qanunlargha köpligen yéngi tüzitishler kirgüzülgen bolsimu, emma xitay kompartiyisining qanun sahesige qaritip kelgen manapolluqida we küchlük dexil - terüzida héchbir yumshash körülgini yoq. Shuning üchünmu hazir gérmaniye metbu'atlirida, 10 yildin buyan gérmaniye bilen xitay otturisida dawam qilip kelgen qanun - tüzüm we kishilik hoquq söhbitining, héchbir emeliy ünümge érishmigenliki, xitay kommunist partiyisining yenila özining bilgen senimige dessep, pütkül qanun sahesini özining siyasiy meqsetliri we idé'ologiyisi üchün xizmet qilduruwatqanliqi, her derijilik sot mehkimilirining, birer mehbus üstidin höküm élan qilghanda, qanunda körsitilgen maddilar buyiche emes, belki xitay kommunistik partiyisining buyruqi we arzu - telepliri buyiche höküm chiqirip kéliwatqanliqi tekitlenmekte.

Bügünki kün'ge kelgende, pütün siyasiy hayatini qanunni depsende qilish bilen ötküzgen wang léchüenning jazagha tartilish uyaqta tursun, eksiche xitayning qanun sahesini bashquridighan mensepdar qilip teyinlen'genliki, yawropa birliki we uninggha eza döletlerning uzun yillardin buyan xitayni qanun dölitige aylandurush üchün serp qilghan tirishchanliqlirining boshqa ketkenlikini, ularning pendi - nesihetlirining xitayning bir quliqidin kirip, yene bir quliqidin chiqip kétiwatqanliqini körsitip turmaqta.
Toluq bet