Xitayning sherqiy türkistan'gha qarita yéngidin tüzüp chiqqan ' yéza islahat pilani' gha baha ( 1 )

Xitay kommunistik partiyisi merkizi komitéti buni közde tutqan halda, özlirining 17 - nöwetlik partiye qurultiyi 3 - omumi yighinida, " xitay kommunistik partiyisining yéza islahatining tereqqiyatini ilgiri sürüsh heqqidiki zor mesililerde da'ir qarari " dégen nersini élan qilghan, emeliyette bu, xitay merkizi hökümitining yéza islahati heqqide tüzüp chiqqan yéngi istratégiyilik pilani idi.

" Shinjang Uyghur aptonom rayonluq partkom we xelq hökümiti " timu merkizi hökümetning yuqiriqi istratégiyilik orunlashturushigha asasen, bu yil 12 - ayning 8 - küni, " aptonom rayonluq partkom we xelq hökümitining, yéza islahatining tereqqiyatini ilgiri sürüsh heqqidiki pikri " dégen nersini élan qildi, bu, xitay hakimiyitining 2020 - yilighiche bolghan mezgil ichide sherqiy türkistanning yézilirigha qarita yürgüzmekchi bolghan siyasiti heqqidiki istratégiyilik pilani bolup, bu yéngi qarar jem'iy 8 paragraf we 36 maddidin terkip tapqan idi.

Bügün sherqiy türkistandiki Uyghur déhqanliri duch kéliwatqan qiyinchiliqlar ichki ölkilerdiki xitay déhqanliriningkige sélishturghanda hessilep éghir bolup, ichki ölkilerde sheherler bilen yézilar otturisidiki perqning zoriyip kétishidin ibaret bir xilla tengpungsizliq mewjut bolghan bolsa, sherqiy türkistanda köp xil perq we tengpungsizliq mewjut bolup turmaqta. Mesilen, milliy daramet, iqtisadi kirim we turmush sewiyisi jehette sherqiy türkistan bilen ichki ölkiler otturisidiki, sherqiy türkistanning yéziliri bilen sheherliri otturisidiki, Uyghurlar bilen bu rayondiki xitay köchmenliri otturisidiki we Uyghur déhqanliri bilen bingtüenlik xitay déhqanliri otturisidiki perqning zoriyip bérishidin ibaret.

Undaqta, " aptonom rayonluq partkom we xelq hökümiti " teripidin élan qilin'ghan yuqiriqi yéza islahati pilanida bu perq we tengpungsizliqlarni tügitish heqqide qandaq konkrétni chare - tedbirler otturigha qoyulghan ? eger biz uni inchikilik bilen oqup tetqiq qilidighan bolsaq, xitay hakimiyitining 2020 - yiligha qeder sherqiy türkistanda yürgüzmekchi bolghan yéza siyasitining töwendiki bir qanche nuqtigha merkezleshkenlikini we buning qandaqtur " yéngi siyaset " emes, belki 1949 - yilidin buyan Uyghur déhqanlirigha qarita yürgüzüp kelgen tüp siyasetlirining dawami we kücheytilishi ikenlikini körüp yételeymiz.

Mesilen, bu pilanda nuqtiliq otturigha qoyulghan mesililerning biri, sherqiy türkistanda ashliq ishlepchiqirish bixeterlikige kapaletlik qilip, ashliqta öz - özini teminlep éshinish weziyitini dawamliq saqlap qilish bolup, hetta ashliq ishlepchiqirish jehettiki sanliq wezipilermu éniq qilip békitilgen. Mesilen, bu pilan'gha asasen, bundin kéyinki bir qanche yil ichide ashliq ishlepchiqirish kölimini 22 milyon moning üstige chiqirish, yilliq ashliq ishlepchiqirish miqdarini 9 milyon 300 ming tonnigha yetküzüshke kapaletlik qilish, buning ichide bughday térilghu kölimini 11 milyon mogha, yilliq bughday ishlepchiqirish miqdarini 4 milyon tonnidin köprekke yetküzüshke kapaletlik qilish. Yuqiriqi pilan yerlikler üchün tüzülgen bolup, bingtüen buning sirtida qaldurulghan. Yeni Uyghur déhqanlirining wezipisi burunqigha oxshashla xitayni ashliq bilen teminleshke kapaletlik qilish.

Xitay hakimiyiti 1949 - yilidin buyan sherqiy türkistanda Uyghur déhqanlirigha qarita pilanliq ishlepchiqirish siyasitini yürgüzüp kelmekte we bu siyasitidin hazirmu waz kechkini yoq. Mesilen, Uyghur déhqanlirining bazar we özining éhtiyajigha qarap ishlepchiqirish bilen shughullinish hoquqi yoq bolup, hökümet némini térishni belgilep berse shuni térishi lazim.

Epsuski, bingtüenlik xitay déhqanlirigha qarita bundaq bir mejburlash yoq bolup, ular bazarda néme bekrek pul bolsa shuni tériydu, yeni erkin ishlepchiqirish bilen shughullinidu, shunga qaraydighan bolsingiz , hazir sherqiy türkistanda iqtisadi zira'etlerni, mesilen paxta, yaghliq dan, sey - köktat qatarliqlarni ishlepchiqirishni pütünley bingtüenlik xitay déhqanlar monopol qiliwalghan bolup, Uyghur déhqanlirining gedinige yüklen'gini bolsa bughday tirish, bughdiyini orup bolupla yérige qonaq tirish. Uning üstige bügün Uyghur yézilirida térilghu yer az, emgek küchi köp bolush weziyiti éghir bolup, her bir Uyghur déhqan'gha texminen bir modinmu térilghu yer toghra kelmeydu, bingtüenlik xitay déhqanlirining her birige toghra kélidighan térilghu yer kölimi 50 moning üstide.

Bügün sherqiy türkistanda bir mo yerge ashliq térisang, yilda alidighan hosulung tennerqini chiqiriwetkende aran 500 yüen qimmitide. Paxta térighan déhqanning bir mo yerdin qilidighan kirimimu eng köp bolghanda 1000 yüen. Xitayning sanliq melumatlirida körsitilishiche, hazir sherqiy türkistanning térilghu yer kölimi 4 milyon 107 ming géktardin köprek bolup, kishi béshigha toghra kélidighan térilghu yer kölimi 3.49 Mo we pütün xitayning otturiche sewiyisidin 1.75 Hesse köp. Epsuski, térilghu yer kölimining texminen 40 pirsentidin köpreki bingtüenning kontrolliqida, emeliyette bolsa bingtüenning nopusi sherqiy türkistanning omumi nopusining 12 - 13 pirsentinila teshkil qilidu. Emma sherqiy türkistanning Uyghurlar zich olturaqlashqan jenobiy rayonlirida her bir Uyghur déhqan'gha toghra kélidighan térilghu yer kölimi yérim moghimu yetmeydu. Shunga bu rayonda xitayning tili bilen éytqanda " éshincha emgek küchi " köp, yiligha bu rayondin " éshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh " dégen niqap bilen yérim milyondin artuq Uyghur déhqan bashqa yurtlargha, hetta xitayning ichki ölkilirige sürgün qilinmaqta.

Qisqisi, Uyghurlarning qolidiki térilghu yer az, uning üstige hökümetning buyruqi bilen iqtisadi qimmiti töwen bolghan ashliq tériysen, bingtüenlik xitaylarning térilghu yéri köp, erkin halda bazarda pul bolidighan iqtisadi zira'etlerni tériydu, uning üstige déhqanchiliqning mashinilishishi, étiz - ériq, su qurulushining tereqqiyati jehette ikki terep otturisida perq zor.

Sherqiy türkistanning asasliq su menbesi hésablan'ghan tarim deryasi we bashqa derya, köl - éqinlarning kontrolluqimu asasen bingtüenning qolida, su kemchil bolghini üchün, Uyghur déhqanlirining boz yer échish imkaniyiti yoq.

Démek, yuqiriqidek perqliq siyasitingdin waz kechmiseng, Uyghur déhqanliri bilen bingtüenlik xitay déhqanliri otturisidiki iqtisadi adaletsizlik we perq menggü tügimeydu.

Ikki terepning bügünki kirimige qarap baqayli, mesilen, " tyanshan tori " ning 2008 - yili 4 - ayning 30 - küni xewer qilishiche, bingtüendiki sheherlik xitaylarning yilliq kishi béshigha toghra kélidighan sap kirimi 13 ming 500 yüendin, déhqanlarning bolsa 6100 yüendin ashqan. Bügün xitayning resmiy istatistikilirida, jenobiy rayonlardiki Uyghur déhqanlirining yilliq kishi béshigha toghra kélidighan kirimi 1200 - 1500 yüen dep körsitilmekte.