Xitayning sherqiy türkistan'gha qarita yéngidin tüzüp chiqqan ' yéza islahat pilani' gha baha ( 3 )

Bu pilanda, pütün xitayni ashliq bilen teminleshke kapaletlik qilish üchün, Uyghur déhqanlirini buningdin kéyinmu yene dawamliq halda döletning belgilep bergen pilani buyiche ashliq ishlepchiqirishqa yüzlendürüsh, kompartiyining yéza - qishlaqlargha bolghan mutleq hakimiyitini kücheytip, Uyghur déhqanlirigha qaritilghan siyasi nazaretchilikni yenimu ashurush, atalmish " qanunsiz diniy heriketlerge qarshi turush " dégen niqap bilen Uyghur déhqanlirini dinsizlashturush qedimini tizlitish, atalmish " qosh tilliq oqutush " we " qosh tilliq yesli berpa qilish " dégen niqap bilen Uyghur déhqanlirigha we ularning perzentlirige xitaychini mejburiy téngish arqiliq ularni assimiliyatsiye qilish sür'itini tizlitish, " éshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh " dégen nam bilen Uyghur déhqanlirini sherqiy türkistanning xitaylar zich olturaqlashqan shimaliy we sherqiy rayonlirigha, shundaqla xitayning ichki ölkilirige sürgün qilish we xitay qaynimi ichide ularni éritip yoqitishni emelge ashurush, " milletler ittipaqliqini kücheytish ", " 3 xil küchlerge zerbe bérish ", " milliy bölgünchilikke qarshi turush " dégendek sho'arlar bilen Uyghur déhqanlirigha qaritilghan siyasiy bésimni peydin - pey ishqa ashurushtek bir qatar siyasi gherez we meqsetlerni öz ichige alghan idi.

Yoqiriqilarning ichide, " qosh tilliq oqutush " siyasiti bilen, " éshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh " dégen siyasetlerni hésabqa almighanda, qalghanlirining hemmisi dégidek kommunist xitay hakimiyitining 1949 - yilidin buyan sherqiy türkistanda Uyghur déhqanlirigha qarita yürgüzüp kelgen özgermes tüp siyasetliri idi. Bashqisini qoyup turayli, bügün Uyghur déhqanlirining köp qismi ach - yalingachliq ichide jan talishiwatqan, jenobiy rayonlardiki Uyghur déhqanlirining yilliq kishi béshigha toghra kélidighan otturiche kirimi 1500 yüen'gimu yetmigen we milyonlighan déhqan xitay hökümitining atalmish " töwen kapalet puli " dep atalghan " sediqisi " ge tayinip hayat kechürüwatqan bügünki künde, xitay hakimiyitining Uyghur yézilirida jiddiy qanat yayduruwatqan " qosh tilliq oqutush " qa ajritiwatqan ghayet zor meblighi we bu jehette basqan qedimi yerlik xelqning kallisida türlük gumaniy qarashlarni peyda qilmaqta.

Mesilen, ürümchi kechlik gézitining 2008 - yili 2 - ayning 28 - künidiki xewiride körsitilishiche, 2007 - yiligha qeder, sherqiy türkistanda mektepke kirish aldida turghan yerlik ösmürlerge qarita tesis qilin'ghan atalmish " qosh tilliq yesli " lerning sani 2982 ge, uningda oquwatqan ösmürlerning sani bolsa 930 ming neperge yetken bolup, bu xitayche yeslilerde oquwatqan ösmürlerning mutleq köp qismi Uyghur déhqanlirining perzentliri idi. Yene shinjang gézitining 12 - ayning 22 - küni xewer qilishiche, xitay merkizi hökümiti bilen aptonom rayonluq xelq hökümiti birlikte buyilning axiridin, kéler yilgha qeder bir milyard yüen meblegh ajritip, jenubtiki atush, qeshqer we xoten wilayetliridiki yéza - qishlaqlarda yéngidin 214 " qosh tilliq yesli " qurup chiqidiken.

Eger xitay hakimiyiti Uyghur déhqanlirini xitaylashturush meqsitide ilip bériwatqan atalmish " qosh tilliq oqutush " qa serp qilghan zéhnining we iqtisadining azraq bir qismini ularning igilikini tereqqi qildurushqa serp qilghan bolsa idi, u halda Uyghur déhqanliri bügünkidek échinishliq halgha chüshüp qalmighan bolatti. Démek, xitay hakimiyiti teripidin Uyghur déhqanlirigha qarita yéngidin tüzüp chiqilghan atalmish " yéza islahat pilani " bolsa sépi özidin bir mustemlikichilik tüsini alghan sümürüsh we assimiliyatsiye qilip yoqitish pilani idi.

Undaqta sherqiy türkistan xelqini, jümlidin Uyghur déhqanlirini heqiqiy yosunda ronaq tapquzushning we ularning igilikini tereqqi qildurushning charisi qaysi ? méningche buni hel qilishning asasliq usuli töwendiki birqanche nuqtigha merkezleshken: birinchidin, xitay hakimiyiti sherqiy türkistanning tebi'iy bayliqlirini öz aldigha talan - taraj qilish siyasitidin waz kéchip, yerlik xelqni öz tupriqining tebi'iy bayliqliridin biwaste nep élish salahiyitige ige qilishi lazim؛ mesilen, hazir xitayning sanliq melumatlirida Uyghurlarning omumi nopusi 9 milyon 650 mingdin köprek bolup, pütün xitayning omumi nopusining bir pirsentinimu teshkil qilmaydu.

Emma, pütün xitayning zéminining 6 den bir qismini teshkil qilidighan sherqiy türkistanda bayqalghan kan mehsulatlirining türi 138 xil bolup, pütün xitay buyiche bayqalghan kan mehsulatliri türining 80.7 Pirsentini teshkil qilidu. Sherqiy türkistanning nöwettiki néfit zapas miqdari 20 milyard 860 milyon tonna bolup, xitay buyiche bayqalghan néfit zapas miqdarining 30 pirsentini teshkil qilidu. Tebi'igaz zapas miqdari 1 tirilyon 300 milyard kup métir bolup, pütün xitay buyiche bayqalghan tebiygaz zapas miqdarining 34 pirsentini teshkil qilidu. Kömür zapas miqdari 219 milyard tonna bolup, pütün xitay buyiche bayqalghan kömür zapas miqdarining 40 pirsentidin köprekini teshkil qilidu. Bügün xitayning sherqiy türkistandiki yilliq néfit ishlepchiqirish miqdari 26 milyon tonnidin köprekke, tebiygaz ishlepchiqirish miqdari 2 milyard 103 milyon kup métirdin köprekke, kömür ishlepchiqirish miqdari bolsa 26 milyon tonnidin köprekke yetti. Bashqisini qoyup turup, peqetla yuqiriqi 3 xil mehsulattin élin'ghan paydining 10 pirsenti yerlik xelqqe, jümlidin Uyghur déhqanlirigha bölüp bérilgen bolsa idi, bügün Uyghur déhqanliri pütün dunyaning bay déhqanlirigha aylan'ghan bolatti.

Hazir sherqiy türkistanda sheher nopusi omumi nopusning 61.8 Pirsentini teshkil qilsimu, emma Uyghurlarning 85 pirsentidin köpreki yéza - qishlaqlarda yashap kelmekte. Yeni, Uyghur déhqanliri mesilisi bolsa, mahiyette Uyghurlar mesilisidin ibaret. Shunga bu zéminning bir tüp gül - giyasigha qol tegküzginingdimu, bu tupraqning heqiqiy igiliri hésablan'ghan Uyghur déhqanlirining raziliqi we rizasini élishing, uni östürüp perwish qilghan insanning heqqini bérishing lazim. Ikkinchidin, xitay hakimiyiti Uyghur déhqanlirining tüp menpe'etlirige biwaste ziyan séliwatqan bingtu'enni emeldin qaldurup, térilghu yer we su menbesi jehette qaytidin tengshesh élip bérishi lazim. Chünki xitayning kéyinki bir qanche yildin buyan, " bingtüenni qaytidin istratégiyilik orunlashturush " dégen nam bilen, bingtüenning sherqiy türkistanning shimaliy we sherqiy rayonliridiki déwiziye we tüen - meydanlirini jenobiy rayonlargha yötkep orunlashturush siyasitimu, bügünki künde Uyghurlar zich olturaqlashqan jenubi rayonlarda térilghu yer we su yétishmeslik sewebidin Uyghur déhqanliri arisida éshincha emgek küchlirining derijidin tashqiri köpiyip kétishige sewebchi bolghan asasliq amillarning biri idi.

Mesilen, hazir bingtüenning omumi nopusi 2 milyon 584 mingdin köprek bolup, terkibide 14 déwiziye we 175 déhqanchiliq we charwichiliq tüen - meydani bar. Ilgiri bu tüen - meydanlar asasen Uyghurlar bir'az tarqaq olturaqlashqan shimaliy we sherqiy rayonlarda orunlashqan idi. Bu rayonlarning térilghu yéri keng, su menbesi mol, yene kélip bozyer échish imkaniyiti zor bolghini üchün, shu rayonlardiki yerliklerge anche chong bir xewp yetküzmigen idi.

Emma bundin 2 - 3 yil burun xitay merkizi hökümiti, " bingtüenni qaytidin istratégiyilik orunlashturush " dégen sho'arni kötürüp chiqip, bingtüenning köpligen tüen - meydanlirini Uyghurlar zich olturaqlashqan, emma térilghu yer qis, su menbesi kemchil, bozyer özleshtürüsh imkaniyiti bolmighan jenobiy rayonlargha pilansiz halda yötkeshke bashlidi. Buning bilen, jenobiy rayonlardiki tarim deryasi we shuninggha oxshighan asasliq derya, köl - éqinlarning kontrolluqi tamamen bingtüenning qoligha ötti. Buning bilen jenobiy rayonlardiki Uyghur déhqanliri yéngi emgek küchliri üchün bozyer échish uyaqta tursun, suning qisliqi tüpeylidin hetta mewjut térilghu yérinimu qaqasliqqa aylandurup qoydi. Hazir bingtüenning yerlishish xeritisige qaraydighan bolsaq, uning tüen - meydanliri sherqiy türkistandiki 14 wilayetning hemmisige we bu wilayetlerge tewe 69 nahiyige tarqalghan bolup, démek, sherqiy türkistanning her bir bulung - pushqiqi bingtüenning biwaste dexil - terüzige uchrighan.

Undin bashqa yene ,xitay hakimiyiti Uyghur déhqanlirining igilikini tereqqi qildurushta, ulargha qaritip kéliwatqan "pilanliq ishlepchiqirish" siyasitidin waz kéchishi, eger Uyghur déhqanlirigha istratégiyilik ashliq ishlepchiqirish wezipisini yükligen teqdirdimu, ashliq ishlepchiqarghuchi déhqanlargha xuddi démokratik ellerge oxshash righbet meblighi tarqitish, baj - séliqni kechürüm qilishqa oxshash étibar bérish siyasetlirini yolgha qoyushi, Uyghur déhqanliri yashawatqan muhitta échilghan néfitlik, gazliq we bashqa zawut, kan - karxanilargha ishchi qobul qilishta awal yerlik déhqanlargha étibar bérishi, yerlik sana'et we qol hünerwenchilikni qoghdishi lazim.

Shunimu étirap qilish lazimki, kéyinki yillardin buyan idare - jem'iyetlerde, zawut, kan - karxanilarda ishlewatqan Uyghurlarning iqtisadi kirimining hessilep éshiwatqanliqi bir emeliyet, emma ular pütün Uyghurlarning peqetla 4 - 5 pirsentini teshkil qilmaqta, shunga buni qandaqtur Uyghurlarning iqtisadining ronaq tépiwatqanliqining ipadisi dep teshwiq qilish bolsa emeliyette siyasi aldamchiliqtin bashqa nerse emes, Uyghur millitining ronaq tépiwatqanliqini yaki zawalliqqa yüz tutuwatqanliqini ölcheshte, aldi bilen Uyghur xelqining mutleq köp qismini teshkil qilghan we bu milletning asasi medeniyitige wekillik qiliwatqan Uyghur déhqanlirini ölchem qilish lazim!