Бир һөкүмәт бир кечидә ағдурулди

Б б с 2010 - йили 4 - айниң 8 - күни "җуңго давалғуш ичидә турған қирғизистан вәзийитигә диққәт қилмақта" мавзулуқ хәвиридә: "оттура асия дөлити қирғизистанда сияси давалғуш йүз бәрди, өктичиләр бирлишип, бақийефни һакимийәттин қоғлап бирләшмә һөкүмәт қуруп, 6 ай тәйярлиқ қилип асасий қанунни өзгәртип сайлам өткүзмәкчи болди" дәп көрсәтти.
Обзорчимиз сидиқ һаҗи рози
2010.04.09

Қариғанда, қирғизистан 20 - әсирниң 60 - йиллирида мустәқиллиқ һәрикәтлири әвҗ алған йиллардики ганаға, 70 - йиллардики бенгалға, 80 - йиллардики намибийигә охшап қалди. Бирақ, у дөләтләр мустәқиллиқ үчүн көрәш қилған, қирғизистан немә үчүн көрәш қиливатиду? бир кечидә бир һакимийәтни алмаштуруш -- 2005 - йили ақайиф қечип кәткән, қирғизистанда бир кечидә бир һакимийәт алмашқан,у вақитта бу инқилаб рәңлик инқилаб дейилгән иди. Чүнки бир тамчә қан төкүлмигән.

Бу қетим 4 - айниң 7 - 8 - күнлири қирғизистанниң талас шәһири вә бишкәк шәһиридә қан төкүлди. 100Дин артуқ адәм етип өлтүрүлди. Бу инқилабни немә инқилаб дәп атаймиз әмди? тарихта болуп өткән мушу шәкиллик инқилабларни мавзедуң "хәлқ уруши" дәп атиған иди.

Бүгүн бишкәкниң кочилирида бир пай зәмбирәкму йоқ яки чарлап йүргән танка, бронивикму йоқ, яки ракета қоюп берилгини йоқ, яки учуп йүргән тик учарму йоқ. Пәқәт "хәлқ уруши" ‏ - -хәлқниң намайиш қилиши арқилиқла бир һөкүмәт бир кечидә ағдурулди. Қариғанда қирғизистан һөкүмитини йәнила мустәбит һөкүмәт дегили болмиса керәк.

Җуңго һөкүмити қирғизистанниң вәзийитигә бәк көңүл бөлүп кетипту. Немишқа "хәлқ уруши" қирғизистанда ғәлибә қилиду, немишқа җуңгода ғәлибә қилмайду дегән мәсилигә көңүл бөлгәнмиду? немишқа қирғизлар зор көләмлик бир қетимлиқ намайиш арқилиқла бир кечидә бир һөкүмәтни ағдуруп ташлиялайду, немишқа қирғизлардин бәттәррәк бәдәл төлигән вә улардин қавул намайиш тәшкиллигән уйғурлар үрүмчидә мустәмликә һакимийәтни ағдуралмайду, дегән мәсилини җуңго һөкүмити ойлинип көргәнмиду? демократик түзүм билән мустәбит түзүм оттурисидики пәрқтинла бу соалға җаваб тапқили болиду. Лекин хитай зораванлири мундақ җавабқа тикилип қариялмайду.

Б б с ниң хәвиридә, бейҗиң университети хәлқара мунасивәтләр институтиниң профессори са давтуң: нөвәттә қирғизистанда йеңи һакимийәткә чиққан даириләр "шинҗаң" мустәқиллиқини тәләп қилғучи уйғурларни қоллаш яки қоллимаслиқ тоғрисида ипадә билдүргән аламәтләр йоқ. Лекин оттура асияда иқтисади җәһәттә қалақ, бәлки истратегийилик орни интайин муһим болған қирғизистан иқтисадта қәд көтүрүш һәрикитидә мәғлуп болидиғанла болса, қирғизистанда сияси вәзийәтниң муқимсизлиқи оттуриға чиқидиғанла болса, қирғизистан худди афғанистанға охшаш "уйғуристанчилар" яки йәнә башқа радикал күчләрниң паалийәт базисиға айлинип қелиши мумкин, деди дәп көрсәтти.

Хитайниң әндишилик күнләрдә қирғизистанниң вәзийитигә көңүл бөлгәнлики, хитайниң мустәмликиси уйғуристан билән қирғизистанниң 850 километирлиқ чегра линийисидә қошна болуп турғанлиқидур.

Б б с җуңгониң шинлаң тор бетидә елан қилинған орта асия тәтқиқатчиси шүй шавтйәнниң тәһлилини нәқил кәлтүрүп: қирғизистанда охшаш болмиған сияси күчләрниң кәйнидә чоң дөләтләрниң көләңгүси бар... Әгәр чәтәлниң қоллишиға еришмигән әһвалда, һәр қайси сияси күчләрниң иттипақлишип бақийеф һөкүмитини ағдуруп бирләшмә һөкүмәт қуралиши мумкин әмәс иди дәп көрсәтти.

Б б с җуңго, русийә, америка қатарлиқ дөләтләр қирғизистанда тәсирини кеңәйтмәкчи болуватиду, дәп көрсәтти. Хитайниң мәркизи телевизийә истансиси өткән йили бишкәктә рус тили программиси ачқанда, қирғизистанда бәзиләр "қарши алимиз" дегән, бәзиләр бу ишқа иқтисади тәрәптин көңүл бөлгән, бәзиләр бу иш қаранийәт хитай җаһангирликиниң қара нийитиниң ашкарилиниши дегән. Дәл мушундақ сияси қарашқа игә бир сияси партийә бүгүн бирләшмә һөкүмәткә қатнашти дәп көрсәтти б б с.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.