Мустәқиллиқму яки аптономийиму ?

2009 - Йили 5 - айниң 18‏ - күни америка хәлқара демократийә фонди җәмийитиниң залида дуня уйғур қурултейиниң 3‏ - нөвәтлик вәкилиригә қануншунаслар лексийә сөзлигәндә, аптономийә тәләп қилиш тоғрисида уйғүрларға тәклип беришти.
Обзорчимиз сидиқ һаҗи рози
2009-05-23
Share
Rabiye-Xanim2-Duq-3-munazire-305 2009 - Йили 5 - айниң 18‏ - күни америка хәлқара демократийә фонди җәмийитиниң залида дунйа уйғур қурултейиниң 3‏ - нөвәтлик вәкилиригә қануншунаслар лексийә сөзләватқан көрүнүштин бири вә йиғин ралидин көрүнүшләр.
RFA Photo

Өткән йили 4 - айниң 18‏ - күни берлинда сиясий курс ечилғанда аптономийә мәсилиси бу дәриҗидә тәкитләнмигән иди. Ундақта, вәзийәт қистап кәлдиму дәп соал қоюшқа тоғра келиду. Сиясийға қизиққучи уйғурлар мундақ пикир қилишти:

1. Мустәқиллиқ тәләп қиливатқан уйғүрлар кимдин мустәқиллиқ тәләп қилиду? уйғүрлар әлмисақтин бери хитай билән биллә яшап әмдиликтә заман өзгәргәндә, хитайдин мустәқиллиқ тәләп қиливатамду? әсла ундақ әмәс . Уйғүрлар тарихта дөләт қурған хәлқ иди.

2. 1955‏ - Йили уйғүристанда қурулған аталмиш "шинҗаң уйғүр аптоном райони" уйғүрлар тәләп қилип қурулған аптоном район әмәс.

3. Уйғүрлар һечкимдин һечнәрсә тәләп қилмиди. 1944‏ - Йили уйғүрлар қораллиқ инқилаб арқилиқ иккинчи қетим дөләт қуруп, бу дөләт 1949‏ - йили 10‏ - айниң 1‏ - күни хитайниң таҗавузчи армийиси таҗавуз қилип киргәндин кейин уйғурлар игилик һоқуқидин айрилип қалди.

4. Кишилик һоқуқ даваси һаман бир күни ахирида муқәррәр сиясий даваға айлинатти. Америкидәк демократик дөләтләргә келип кишилик һоқуқ даваси қиливатқан уйғүрлар пәқәт шу дөләтләрниң әхлақи мәсулийитигила тайинатти. Бу дөләтләр вақти кәлгәндә хитай дөлити билән уйғүрлар оттурисида худди далай ламаниң вәкиллири билән хитай һөкүмитиниң сөһбитигә һәйдәкчилик қилғандәк, уйғурниң вәкиллири билән хитай һөкүмитиниң сөһбәт өткүзүшигә һәйдәкчилик қилиш ролини ойнайтти.

5. Уйғүрлар мәсилиси демократик дөләтләр чоқум арилишидиған хәлқара мәсилә болуп қалғанда, уйғүрлар мәсилиси демократик дөләтләр билән хитай дөлити оттурисида дипломатик мунасивәтләргә алақидар мәсилә булуп қалиду. Зөрүр тепилмиса, әхлақий һесдашлиқ, әхлақий қоллаш даирисидин һалқип чиқип кетәлмәйду.

6. Мәсилә мундақ: 1939‏ - йили имзаланған "сөвет - герман шәртнамиси" бойичә сабиқ советләр балтиқ буйидики 3 дөләткә таҗавуз қилип киргән. Бу дөләтләр 1991 - йили русийә парчилиниш дәвригә киргәндә әйни чағда қурулған дөлитини әслигә кәлтүрди. Бир пай оқ атмай намайиш арқилиқ мустәқиллиқини әслигә кәлтүрди. Қизиқи шу йәрдики, б б с 2005‏ - йили 5‏ - айниң 6‏ - күни хәвәр елан қилип 1989‏ - йили 5‏ - айниң алдинқи һәптисидә сабиқ сөветләр һөкүмити баянат елан қилип: 1939‏ - йили имзаланған "сөвет - герман шәртнамиси" ситалинниң шәхси иши иди, һөкүмәт вә хәлқ билән алақиси йоқ иш иди дәп көрсәткәнликини пүтүн дуняға тарқатқан иди. Ундақта 1945‏ - йили москвада имзаланған "җуңго - сөвет шәртнамиси", 1950‏ - йили москвада мавзиедуң билән ситалин оттурисида имзаланған "җуңго - сөвет шәртнамиси" кимниң иши иди? ситалинниң шәхси иши әмәсмикән?

Җаң руң вә халидәй язған "мав зедуң тоғрисида билинмигән һекайилар" мавзулуқ китабта 1989‏ - йили 5 - айниң алдинқи һәптисидә сабиқ советләр иттипақи 1939‏ - йили имзаланған,"сөвет - герман шәртнамиси" тоғрисида баянат елан қилип, 10 күн өткәндин кейин, хитай һөкүмити сабиқ советләрниң сабиқ секритари горбачифни бейҗиңни зиярәт қилишқа тәклип қилди.

Горбачиф 1989‏ - йили 5‏ - айниң 15‏ - күни бейҗиңға йитип кәлди. Дәл мушу пәйттә, демократик хитай оқуғучилар бейҗиңда 100 миң кишилк намайиш уюштурған чағ иди. Шундақ хәтәрлик пәйттә, хитай һөкүмити немишқа горбачифни бейҗиңни зиярәт қилишқа тәклип қилди? шу вақитта хитай һөкүмити сөветләр "сөвет - герман шәртнамиси" ни бикар қилди, әмди сөветләр "җуңго - сөвет шәртнамиси" ни бикар қиламду ‏ - йоқ дәйдиған тәһдиткә дуч кәлгәнму яки әмәсму?

Диң шиявпиң һөкүмити билән горбачиф шу чағда немә тоғрисида сөһбәтләшкән? бүгүнчу ? уйғур сиясий актиплири худди шундақ, аптономийиму яки мустәқиллиқму дәйдиған ача йолға дуч кәлгәндә, хәлқара сиясәт тарихиға булупму 2‏ - дуня уруши мәзгилидә чоң дөләтләрниң оттурисида елип берилған дипломатик мунасивәтләр тарихиға қандақ мураҗиәт қилиши керәк?

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт