'Heqiqiy junggoni tonuwalayli'

2010 - Yili 9 - ayning 24 - küni junggoning weziri win jyabaw 65 - qétimliq birleshken döletler teshkilatining yilliq yighinida "heqiqiy junggoni tonuwalayli" deydighan mawzu astida nutuq sözligende: "junggo dostluqqa étibar béridu, prinsipta ching turidu, igilik hoquq, zémin pütünlükige chétilidighan mesililerde hergiz yol qoymaydu, hergiz muresseleshmeydu," dep körsetti.
Obzorchimiz sidiq haji rozi
2010-10-05
Élxet
Pikir
Share
Print

Win jyabaw bu geplerni kimge qaritip dewatidu? "heqiqiy junggo dégen qandaq junggo u? bu junggoni kimler tonuwélishi kérek?

Junggo 1950 - yili sabiq sowétlerge béqindi dölet, mustemlike dölet bolup qalghan idi.

1950 - Yili maw zédung bilen stalin bir qolluq tüzüp chiqqan" alahide kélishim"de, béyjing, tyenjin, shangxey qatarliq 15sheherning merkizi qisimlirini sowét ittipaq puqralirining turalghusigha aylandurushni kéngiship békitken. Boshün tor bétidikiler emeliyette bu sheherlerni sabiq sowétlerning mustemlikisige aylandurmaqchi bolghan dep, körsetti.

Stalin ölgendin kéyin, junggo milletchi körenglikini ashkarilap, kommunizm lagérining rehberlik hoquqini taliship, sabiq sowétlerge dümbisini qiliwaldi. Sowétler junggogha atom qoralliri bilen hujum qilmaqchi bolghanda maw zédung "lexmini chungqur kolap, ashliqni köp jughlap, urushqa teyyarliq qilayli! yéngi char padishahni yoqitayli!" dep shu'ar towlighan. Qorqup ketken maw zédung awwal mustemlike Uyghuristanda basturushni yolgha qoyup, gunahsiz, "gunahkar" kishiler bolup "xelq inqilabi partiyisi"ning rehberlikide pa'aliyet élip bériwatqan jem'i67 ming neper Uyghurni qolgha aldi. (Jama'et xewpsizliki nazaritining naziri sayim ependining 1980 ‏ - yili ürümchide 8 qewetlik méhmanxanida bergen doklatida shundaq qeyt qilindi) 1970 - yili 5 - ayda "3ke zerbe bérish " siyasi herikitini qozghap qolgha élin'ghan yuqiriqi kishilerning ichidin nurghun kishilerge ölüm jazasi bérip, axunop, mijitlerning qoralliq qozghilingini basturup maw zédung, "sowétlerning shinjangdiki siyasi küchini yoqattim" dep jöylidi.

Arqidinla maw zédung 1972 - yili prézidént niksunni béyjinggha teklip qilip, amérikigha mayil bolidighanliqi toghrisida ipade bildürdi.

Sabiq sowétler 1979 - yili afghanistan'gha tajawuz qildi, pursettin paydilan'ghan xitay hökümiti wéytnamgha tajawuz qilip, amérikigha yaxshichaq bolimen dep turushigha, sabiq sowétler wéytnam urushi toghrisida bir parche bayanat élan qilishi bilenla, junggoning azadliq armiyisi xénoydin chékinip, qeyerdin kelgen bolsa shu yerge qaytip tüshügige kirip ketti.

1980 - Yili ding shyawping washin'gtonni ziyaret qildi. Amérikiliqlar junggogha normal sodida étibar bérish siyasitini teqdim qildi.

Her yili bir qétim bu siyasetni dölet mejliside muhakime qilghanda, xitayning kishilik hoquq mesililirige birleshtürüp muhakime qilatti. Kéyinche, sabiq prézidént klinton kishilik hoquqqa birleshtürüp muhakime qilishni emeldin qaldurup, junggogha sodida étibar bérishni shertsiz qoyuwétip, bügünki junggoni 1 tirilyon dollardin artuq prowut zapisigha ige döletke, hetta amérikining déngiz armiyisi ochuq déngizda herbiy manéwir élip barghanda, "kishiler manga chéqilsa menmu kishilerge chéqilimen" déyeleydighan döletke aylandurup qoydi.

Win jyabaw ependi"dostluqqa étibar bérish", "prinsipta ching turush" dégenlik shundaq bolattimu? "dölet bayrimi"da xu jintaw, wang léchüenni sol teripige qoyup xatirilesh meydanida peyda boldi. Wang léchüen qirghin qilghan Uyghurning milliy qehrimanlirigha qachan gülchembirek qoyimiz win jyabaw ependi!

"Heqiqiy junggo dégen néme", yuqiriqidek "heqiqiy junggoni kimler tonuwélishi" kérek?

Toluq bet