Уйғурларни бастурушниң сиясий арқа көрүнүши

Дуняви һөрмәткә сазавәр тибәтниң сиясий, дини даһийси далай лама 14‏- яшинип қалди. Америка вә башқа ғәрб дөләтлири далай ламаға интайин юқири сиясий орун бәрди. Болупму америка, тибәт мәсилисини америка ташқи сияситиниң күн тәртипигә киргүзди.
Обзорчимиз сидиқ һаҗи рози
2011.08.26

Бу йил 76 яшқа киргән далай ламаға яхши күнниң ямини болуп қалидиған болса бу америка үчүнму, ғәрб дуняси үчүнму, һәтта пүтүн инсанийәтниң әхлақи үчүнму яхши болмайдиған бир иш болуп қалиду.

Қаидә бойичә далай лама юрти тибәткә қайтиши керәк; далай лама йерим әсирдин артуқ сиясий сәргәрдан һаятини ахирлаштуруши керәк. Бундақ әһвалда дуняви чоң дөләтләрниң парламентлири дөләт әхлақи вә дөләтниң ташқи сиясити вә тибәтни қоллаш сиясити даирисидә далай ламаниң тибәткә қайтишиға мәсул болушқа тоғра келиду.

Бир әсир илгири 1910‏-йили далай лама 13‏-вәтинидин айрилидиған чағда (тибәтниң мустәқиллиқи тоғрисида чар русийигә йелинип ялвурған) кәйнигә бурулуп будала сарийиға бир қариветип “мән чоқум қайтип келимән” дегән икән. Тибәт хәлқи тиришчанлиқ көрситип, далай лама 13‏-ни тибәткә қайтуруп кәлгәндә, далай лама 3‏1-лихасада, “тибәт җуңгодин мустәқил туриду” дәп көрсәткән икән.

Йерим әсир өткәндин кейин 1959‏-йили 3‏-айниң 17‏-күни далай лама 14‏-йерим кечидә лихасадин айрилған чағда охшашла мән қайтип келимән, дәп қәсәм бәргән. Далай лама 2011‏-йили 3‏-айда тибәт сүргүндики һөкүмитиниң рәһбәрлик һоқуқидин истепа бәрди. Дин билән сиясәт бирләшкән тибәтчә сиясий түзүмни бикар қилди.

2011‏-Йили 7‏-айниң 20‏-күни дувий тор бити мундақ хәвәр тарқатти: мухбиримиз тибәтниң йеңи вәзири лосаң саңгәйни зиярәт қилип, сүргүндики һөкүмәтни қандақ аташ тоғрисида сориғанда, йеңи вәзир лосаң саңгәй өзиниң сүргүндики һөкүмәтниң вәзири икәнликини инкар қилип, сүргүндики һөкүмәт дейишниң орниға “тибәт башқуруш оргини” дәп яки “тибәт хәлқиниң мәмурийәт мәркизи” дәпму атайдиғанлиқини көрсәтти.

2011‏-Йили 7‏-айниң 27‏-күни дарамсилада тәйвән яшлири өмикини қобул қилғанда далай лама,хитайда бир алий мәктәп профессорлириниң җуңгоға тәклип қилғанлиқини тилға елип, мән җуңгони зиярәт қилишим мумкин дәп көрсәтти.

2010‏-Йили 3‏-айниң 11‏-күни тибәтләр дарамсилада парламент йиғини чақирғанда далай лама 14‏-йиғинға әвәткән хетидә рәһбәрлик хизмитини қайта үстигә алмайдиғанлини оттуриға қойғандин башқа, “тибәт сүргүндики һөкүмити” ниң исминиму өзгәртидиғанлиқини оттуриға қойған иди. “сүргүндики һөкүмәт” дегән исимни өзгәртиш мәсилиси тибәтләр қурултийида кәскин муназирә қозғиған.

Юқириқилардин қариғанда, далай лама тибәткә қайтишниң бәлки хитай һөкүмити қобул қилалайдиған шәртләрни өзиму қобул көргән әһвал астида, тибәткә қайтишниң яки хитайни зиярәт қилишниң тәйярлиқини қиливатиду дейишкә болиду.

Далай лама һәргиз аввал бейҗиңға бармайду. Бу әһвал мустәмликә уйғуристанғиму шиддәтлик тәсир көрситиду. 

Шуңлашқа, хитай мустәмликичилири уйғурлар мәсилиси тоғрисида дуняви җамаәт пикри тәйярлаш, далай лама тибәткә келиш пәйтлиридә мустәмликә уйғуристанда омумйүзлүк қозғилаң көтүрүлүшниң алдини елиш үчүнла уйғурларни бастурушниң йеңи пиланини күн тәртипкә қойди. Бу икки мәсилә мәнтиқий җәһәттә зиддийәтлик әмәсму? мустәмликичи хитай мәркизи һөкүмитиниң секретар җаң чиңлини тибәттин йөткәп кетиши далай ламаниң тибәткә келишигә йол түзләп бериш һесаблинамдиғанду?

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.