Хитай һөкүмранлири уйғур илида немә күнгә қалди?

Мәтбуат хәвәрлири вә тор бәт хәвәрлиригә асасланғанда, хитай көчмәнлири һазир мустәмликә уйғуристанда кочиға чиқалмайдиған болуп қалди....
Обзорчимиз сидиқ һаҗи рози
2011.09.09

Хотән вә қәшқәр өлкилиридә ойғанған уйғурлар хитайлаштурулушиға қарши туруш, көчмән хитайларни өз юртлириға қайтуруветишни тәләп қилиш, мустәқиллиқ тәләп қилиш яки тарихта қурулған хәлқара сиясий сода арқилиқ сетиветилгән дөләтлирини әслигә кәлтүрүш үчүн күрәш қилиш шиҗаити билән оттуриға чиққанда, хитай мустәмликичилири бастуруш билән җаваб қайтурди. Уйғурлар йәнә бәдәл төлиди.

Ақсу, хотән вә уйғуристанниң башқа җайлирида мустәқиллиқни әслигә кәлтүрүшни тәләп қилған лестовкилар, тәшвиқат вәрәқилири тарқилишқа башлиди. Мустәмликә уйғуристанда мустәмликә уйғур миллити маддий ишләпчиқириш бойичә мүлүкчилик һоқуқини, сиясәт бойичә мустәқил дөләт қуруш һоқуқини, сиясий иқтисад бойичә, тәрәққият, тәрәққий қилиш һоқуқини, мәдәнийәт тәрәққият һоқуқи бойичә баш көтүрүш, ойғиниш һоқуқлирини олтурувелип тәләп қилишқа әмәс, бәлки күрәш арқилиқ тәләп қилишқа башлиди.

Хитай көчмәнлири қәшқәр, ғулҗа қатарлиқ җайлардин айрилишқа башлиди. Тйәнҗин, җеҗяң қатарлиқ ичкири хитайдин кәлгән көчмәнләр, яки мустәмликә уйғуристандин айрилишқа башлиди яки қәшқәр, хотән, ғулҗа қатарлиқ җайларда кочиларға чиқалмайдиған болди. Бу ғәлибә, азадлиқ үчүн күрәш қиливатқан уйғурниң ғәлибиси әмәсму?!

Мәсилән, бошүн тор бити 2011‏-йили 8‏-айниң 25‏-күни “шинҗаңда уйғур кәнтлиридә хәнзу көчмәнләрниң 10 ниң ичидә 9 и кетип болди” мавзулуқ хәвәр елан қилип 5-июл инқилаби һәрикитидин кейин, гәрчә һөкүмәт қоғдашқа вәдә бәргән болсиму, қорқуш ичидә күн өткүзүш қийин болғанлиқтин кетәләйдиғанлар ичкири хитайға кетишни қарар қилди, дәп көрсәтти.

Хитай көчмәнлири мустәмликә уйғуристанда һәргиз еғир санаәт бәрпа қилмайду. Хитай көчмәнлирини көчүрүп чиқип йәрләштүргән тәқдирдиму һәргиз еғир санаәт бәрпа қилмайду. Чүнки, мустәмликә дегәнниң мәниси хам әшя базиси дегәнликтур. Бу иш хитайниң мустәмликә сияситидә техиму шундақ болиду. Пахта ишләпчиқириш, яғлиқ дан ишләпчиқириш, тамака ишләпчиқириш, ашлиқ ишләпчиқириш мустәмликә уйғур деһқанлириниң мәҗбурийити болғандәк; пишшиқлап ишләш завутлирида ишләйдиған хитай көчмәнлириму хам әшяни пишшиқлап ишләш билән мәшғул болиду халас. Йәр асти байлиқини ечиш мәсилисигә кәлсәк, бу һоқуқ мәркәз башқурушидики карханиларға берилгән һоқуқ болуп, бу җәһәттә чәткә қеқиветилгән уйғурлар уйғуристанниң йәр асти байлиқидин қилчиму бәһримән болалмайду.

Хитай аһалә көчүрүшни, хитай көчмәнлиригә һәқсиз йәр тәқсим қилип беришни, хитай көчмәнлирини көчүрүп чиқип пул аҗритип орунлаштурушни җиддийләштүргән әһвалда, дуня сода тәшкилатиға әза болуп кирип хәлқара иш тәқсиматиға қатнишишқа мәҗбур болған хитай мәмликитидә һәр қандақ бир хитай көчмән техникилиқ, мәликилик ишқа җәлп қилинидуки, һәргиз мустәмликә уйғуристанға келип деһқан болушни халимайду. Сәнша қурулушиға, тәбиий апәтләргә дучар болған хитай көчмәнлирини көчүрүп чиқип мустәмликә уйғуристанға йәрләштүргәндиму, бир еғиз гәп, уйғуристанда ундақ көп су йоқ. Су мәсилиси уйғур деһқанлири билән хитай көчмәнлири оттурисида миллий тоқунушниң пилтиси болуп қалиду. Уйғурлар өзлириниң һәрхил мәнпәәтлирини қоғдашқа дуняви милләтләр қатарида охшашла һоқуқлуқ бир милләтқу?!

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.