Duna wadisidin altay taghlirighiche uchup yürüdighan majar qarchighisi we bu heqtiki zamaniwi ilmiy sinaqlar

8‏ - Ayning 6‏ -, 7‏ - 8‏ - künliri budapéshtta ötküzülgen qurultay (majarlarning qedimqi hun dewridin buyan dawamlashturup kéliwatqan en'eniwi medeniyet pa'aliyiti) de körsitilgen maharetler heqqide teyyarlan'ghan programmilardin, duna wadisidin altay taghlirighiche uchup yürüdighan majar qarchighisi we bu heqtiki zamaniwi ilmiy sinaqlargha da'ir uchurlarni tonushturimiz.
Muxbirimiz weli
2010.08.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Dunya-Hunlar-Qurultiyi-kok-bayraq-305 Süret, 8‏ - ayning 6‏ -, 7‏ - 8‏ - künliri budapéshtta ötküzülgen qurultayda uyghurlarning ay yultuzluq kök bayriqi we postta turghan "hun bixeterlik" saqchiliri.
RFA Photo / Kurban Weli

Mehmud qeshqeri 'türkiy tillar diwani'da , türkiy xelqler qurghan döletlerni tonushturghanda 'majar' dep atighan xelqler, zamanimizda özlirimu namini 'magyar' dep yézip 'majar' dep teleppuz qilidu, bu millet 2010 ‏- yil 8‏ - ayning 6‏ - 7‏ - we 8‏ - künliri budapésht shehirining bugash dégen sehrasida qurultay ötküzdi. Ular qedimqi hun dewridin buyan dawamlashturup kéliwatqan en'eniwi medeniyet pa'aliyitini öz tilida 'qurultay' dep ataydiken.

Majarlar bu qurultayda, qedimqi medeniyet en'eniliridin qarchigha mahariti körsetti.

Men qoligha qarchigha qonduruwalghan kishining yénigha bardim, men uninggha ' qush, lachin, shungqar, qarchigha' dégen qush namlirini éyttim, u shungqar, qarchigha dégen ikki sözni chüshendi we qolidikini körsitip 'karachun' dédi. Bu söz Uyghurche qarchigha dégen qush namigha yéqin kéletti.

Bu qarchighichi qolidiki qarchighini qoyuwetti. Qarchigha texminen bir kwadrat kilométir da'iridiki chimliq meydanni bir nechche qétim aylinip, her aylan'ghanda bir yuqiri örlep, asmanning qehrige kötürülgendin kéyin, qanat qéqishni toxtitip, yer yüzini közitishke bashlidi. Qushchi somkisidin bir némini chiqirip otlaqqa tashlighandin kéyin, qarchigha égizliktin oqtek étilip chüshüp oljini qamallap, qushchigha körsetkendin kéyin, yene uchup chiqip qushchining qoligha qondi. Qurultay ehli qedimdin qalghan örp - aditi buyiche 'hay -huyt' dep choqan sélip bu qarchighini tebriklidi.
Dunya-Hunlar-Qurultiyi-burkut-oynitish-305
Süret, 8‏ - ayning 6‏ -, 7‏ - 8‏ - künliri budapéshtta ötküzülgen qurultaygha qatnishiwatqan majar qarchighichi we uning qarchighisi.
RFA Photo / Kurban Weli

Men in'glizche bilidighan bir majar ziyaliysidin qarachun (Uyghurche qarchigha) heqqide so'al soridim. Uning manga sözlep bérishiche, majarlar qarchighini qushlar jemeti buyiche eng téz uchidighan, eng égiz örliyeleydighan, közi eng ötküz, eng sezgür , eng batur qush dep qaraydiken. Majar qarchighilirining bachkiliri her yili etiyazda qanat - quyruqi yétilip bolghan haman, ularni ata qarchighilar sherqqe qarap uchurtup kétidiken.

Bu majar ziyalisining manga sözlep bérishiche, zamanimizda majar qarchighiliri heqqide her xil ilmiy sinaq we tetqiqatlar élip bérilghan. Köp yilliq sinaq, tetqiqat we közitishler arqiliq, majar qarchighiliri her yili duna wadisidin altay taghliri etrapigha uchup bérip -kélip turidighanliqi, boynigha belge taqap qoyulghan majar qarchighiliri qazaqistan yaylaqlirida kishilerge körün'genliki hem ularning yene duna wadisigha qaytip kelgenliki, majar qarchighiliri yazda altay taghlirining ikki teripidiki rayonlargha kétip, küzde duna wadisigha qaytip kélidighanliqi, majar qarchighiliri bu da'irining téximu sherq teripige yaki gherb teripige ötmeywatqanliqi, peqet duna deryasi etrapidin altay taghliri rayonlirighiche bolghan bipayan zémindila erkin uchup yüridighanliqi ispatlan'ghan.

Élip bérilghan ilmiy sinaqlardin melum bolushiche yene, her yili duna wadisidin altay taghlirigha uchup ketken majar qarchighisi bachkilirining 10% i qaytip kelmeydiken. Ular éhtimal barghan yéride yerliship qalghan bolushi mumkin yaki xeterge uchrighan bolushi mumkin.

Wén'giriyide yashaydighan 10 milyondin artuq majar xelqi 'duna' dep ataydighan bu derya budapésht shehirini késip ötidu. Bu meshur deryani türkler tuna, in'glizlar dunube, gérmanlar donaw, ruslar dunay dep ataydu. Iniskilopidiyilerde bayan qilinishiche, duna wadisida yashaydighan majarlarning qarchighigha choqunidighan örp - aditi bar. Bu örp - adet majarlargha qedimqi hunlardin qalghan. Hun dewridin tartip hazirghiche bolghan uzun tarixta duna wadisida qurulghan döletlerge hökümranliq qilghan xanlar qarchigha simwolluq xantaji kiygen. Awam xelqning bash kiyimliri yaki turalghu bézekliridimu qarchigha simiwolliri omumlashqan.

Mehmud qeshqeri öz zamanisidila türkiy xelqning bir qismi dep jezimleshtürgen majarlar, zamanimizgha qeder özlirining qedimqi türk ewladi we uningdin burunqi hunlarning ewladi ikenlikini we shu zamanlarda shekillen'gen örp - adetlirini untup qalmighan. Xitayche xen sulalisining orda tarixi bolghan 'xenname' de, buningdin 2 ming yillar burunqi hunlarning kimliki heqqide éniq bayanlar bar. Shundaqla, hazir xitay Uyghur aptonom rayoni dep ataydighan rayonning, eyni zamanda hunlarning hökümranliqidiki sheher döletliri ikenlikimu mu'eyyen bayan qilin'ghan.

Hazir xitayning gensu ölkiside yashaydighan, xitayche 'yügü' dep atilidighan, antripologlar we tilshunaslar 'zamanimizdiki hayat qedimiy Uyghurlar' dep teswirleydighan, barghanséri sani azlap kétiwatqan Uyghurlarda saqlinip qalghan shungqargha choqunidighan örp - adet , xuddi majarlarning qarchighigha choqunidighan örp - aditige oxshap kétidu.

Budapéshtta ötküzülgen 2010‏ - yilliq qurultayda, majarlarning qarchighigha choqunidighan örp -adetliri téximu köp jehettin melum boldi. Üstige qarchigha belgisi chüshürülgen qara kiyim , béshighimu qarchigha belgisi chüshürülgen qara doppa kiygen kishiler bu qurultayda tertip saqlap saqchiliq qildi. Qurultay bashlan'ghandila, üstige qarchigha belgisi chüshürülgen qara kiyim kiygen, béshigha qarchigha belgisi bar qara doppa kiygen shu tertip saqlighuchilarning bir nechchisi, qurultayning asasi sehnisining bir teripige qatar qilip ésilghan hun qérindashlirining dölet bayraqlirining eng bashtiki biri - ay yultuz belgilik sherqiy türkistan bayriqi astida, xuddi hürmet qarawulliridek sep bolup turdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.